Wunderkammer, tiếng Đức nghĩa là "phòng kỳ quan", là những căn phòng hoặc tủ trưng bày đồ lạ mà giới quý tộc, học giả, thầy thuốc châu Âu sưu tầm từ khoảng thế kỷ 16 đến 18: vỏ ốc, hoá thạch, sừng "kỳ lân", đồng hồ cơ, đồ vật từ những miền đất xa. Đó vừa là cách khoe của, vừa là nỗ lực đầu tiên gom cả thế giới vào một chỗ để quan sát. Nhiều bảo tàng lớn ngày nay, như Ashmolean ở Oxford hay Bảo tàng Anh, lớn lên từ chính những bộ sưu tập như vậy.
Một căn phòng chứa cả thế giới
Hình dung một căn phòng có trần treo cá sấu nhồi bông, tường phủ kín kệ gỗ, trên kệ là san hô, vỏ ốc, xương, khoáng vật, tượng nhỏ, dụng cụ đo đạc, đồ tạo tác từ châu Mỹ, châu Á. Đó là hình ảnh nổi tiếng nhất của một Wunderkammer, lấy từ bản khắc in đầu cuốn danh mục Museum Wormianum xuất bản năm 1655, mô tả bộ sưu tập của thầy thuốc Đan Mạch Ole Worm.
Người Đức còn dùng chữ Kunstkammer, "phòng nghệ thuật", và người Anh gọi là "cabinet of curiosities", tủ đồ kỳ lạ. Quy mô rất khác nhau: có người chỉ có một chiếc tủ nhiều ngăn kéo, có vị vua dành cả dãy phòng trong cung điện. Hoàng đế Rudolf II của Đế quốc La Mã Thần thánh, sống ở Praha cuối thế kỷ 16, nổi tiếng với bộ sưu tập đồ sộ gồm tranh, đồng hồ, dụng cụ thiên văn và vô số vật lạ.
Phân loại theo kiểu người xưa
Đồ trong Wunderkammer không xếp lộn xộn như ta tưởng. Người sưu tầm thường chia theo vài nhóm lớn, gọi bằng tiếng La-tinh:
| Nhóm | Nghĩa | Ví dụ thường gặp |
|---|---|---|
| Naturalia | Vật tự nhiên | Vỏ ốc, san hô, khoáng vật, hoá thạch, động vật nhồi, thực vật khô |
| Artificialia | Vật do người làm | Tác phẩm điêu khắc nhỏ, đồ tiện ngà, đồ kim hoàn, cổ vật |
| Scientifica | Dụng cụ khoa học | Đồng hồ, la bàn, quả cầu thiên văn, dụng cụ đo đạc |
| Exotica | Vật từ vùng đất xa | Vũ khí, trang phục, đồ thờ từ châu Mỹ, châu Phi, châu Á |
Điều thú vị là ranh giới giữa các nhóm khá mờ. Một chiếc vỏ ốc anh vũ được thợ kim hoàn gắn chân bạc thành cốc là thiên nhiên hay nhân tạo? Chính những món "lai" ấy được yêu thích nhất, vì chúng cho thấy con người và tự nhiên cùng làm ra cái đẹp.
Cũng nên nhìn nhận thẳng: phần "exotica" nhiều khi đến từ buôn bán và chinh phục thuộc địa. Ngày nay, nhiều bảo tàng phương Tây đang xem lại nguồn gốc các hiện vật ấy và có nơi đã trao trả về quê hương của chúng.
Sừng kỳ lân và những vật "dị thường" được giải mã
Wunderkammer chứa đầy vật mà người thời đó tin là phi thường. Nổi tiếng nhất là "sừng kỳ lân": những chiếc sừng dài, xoắn ốc, màu ngà, được bán với giá cực cao vì người ta tin chúng giải được độc. Thực ra đó là răng nanh của kỳ lân biển (narwhal), một loài cá voi nhỏ ở vùng Bắc Cực, mà con đực có một chiếc răng mọc dài xuyên qua môi trên.
Chính Ole Worm là một trong những người góp phần giải mã. Ông so sánh "sừng kỳ lân" với hộp sọ kỳ lân biển còn nguyên răng và trình bày rằng hai thứ là một. Đây là một khoảnh khắc đẹp trong lịch sử khoa học: vật được coi là phép màu hoá ra là một bộ phận động vật có thật, và chính việc sưu tầm, so sánh mẫu vật đã giúp người ta nhận ra.
Những vật khác cũng theo con đường tương tự:
- "Lưỡi rắn hoá đá" (glossopetrae) hoá ra là răng cá mập hoá thạch. Nhà khoa học Đan Mạch Nicolas Steno đã chỉ ra điều này vào thế kỷ 17 khi so với răng của một con cá mập thật, và từ đó đặt nền móng cho cách hiểu hoá thạch.
- "Đá rắn" cuộn tròn, được dân gian châu Âu coi là rắn hoá đá, thật ra là hoá thạch cúc đá (ammonite), một nhóm động vật thân mềm biển đã tuyệt chủng.
- Bezoar, những khối cứng hình thành trong dạ dày một số loài thú, từng được coi là thuốc giải độc quý. Về sau người ta biết nó không có tác dụng như lời đồn.
Không phải lúc nào sự thật cũng thắng ngay. Bên cạnh vật thật, Wunderkammer cũng trưng cả đồ giả và đồ ghép được bán như sinh vật lạ, và người xem thời đó không phải lúc nào cũng phân biệt được.
Từ phòng kỳ quan đến bảo tàng công cộng
| Thời gian | Mốc |
|---|---|
| Thế kỷ 16 | Phòng kỳ quan phổ biến trong giới quý tộc, thầy thuốc, học giả ở Ý, Đức, Hà Lan |
| Cuối thế kỷ 16 | Hoàng đế Rudolf II xây dựng bộ sưu tập lớn ở Praha |
| 1655 | Danh mục Museum Wormianum của Ole Worm được in, kèm bản khắc nổi tiếng |
| 1683 | Bảo tàng Ashmolean ở Oxford mở cửa, dựa trên bộ sưu tập "The Ark" của gia đình Tradescant qua tay Elias Ashmole |
| 1714 | Sa hoàng Pyotr Đại đế lập Kunstkamera ở Sankt-Peterburg |
| 1735 | Carl Linnaeus xuất bản Systema Naturae, mở đường cho cách phân loại sinh vật hiện đại |
| 1753 | Bảo tàng Anh được thành lập, nòng cốt là bộ sưu tập hàng chục nghìn hiện vật của bác sĩ Hans Sloane |
Sang thế kỷ 18 và 19, các bộ sưu tập dần được tách theo ngành: lịch sử tự nhiên, nghệ thuật, khảo cổ, dân tộc học. Tủ kỳ quan "mỗi thứ một ít" nhường chỗ cho bảo tàng chuyên ngành có hệ thống phân loại, số đăng ký, hồ sơ hiện vật. Nói cách khác, sự tò mò hỗn độn ban đầu được thuần hoá thành khoa học.
Wunderkammer còn sống trong văn hoá hôm nay
Tinh thần phòng kỳ quan chưa bao giờ mất hẳn. Một số bảo tàng hiện đại cố ý dựng lại không gian kiểu cũ để khách cảm nhận sự ngạc nhiên. Bảo tàng Công nghệ Kỷ Jura (Museum of Jurassic Technology) ở Los Angeles còn chơi đùa với ranh giới thật – giả, trưng hiện vật có thật bên cạnh những câu chuyện khó kiểm chứng, buộc khách tự hỏi mình đang tin vào điều gì.
Trong văn hoá đại chúng, những nhà kho đồ kỳ lạ trên truyền hình như Warehouse 13, hay kho hồ sơ vật thể của dự án truyện SCP, đều là hậu duệ hư cấu của Wunderkammer: một nơi gom những thứ không vừa với thế giới bình thường. Khác biệt là phòng kỳ quan thật muốn khoe ra, còn kho hư cấu muốn giấu đi.
Góc nhìn hôm nay: tự xem và tự làm một tủ kỳ quan
Ở Việt Nam, có thể cảm nhận tinh thần ấy tại các phòng trưng bày mẫu vật của Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam ở Hà Nội, hay khu trưng bày động vật, khoáng vật tại các bảo tàng tổng hợp cấp tỉnh. Khi đi, hãy để ý nhãn hiện vật: tên khoa học, nơi thu mẫu, năm thu, số đăng ký. Đó là di sản trực tiếp của những người sưu tầm thế kỷ 17 khi họ bắt đầu ghi chép thay vì chỉ trưng bày.
Với gia đình có trẻ nhỏ, một "tủ kỳ quan" mini là dự án rất hay: một hộp nhiều ngăn đựng vỏ ốc nhặt ở biển, viên đá lạ, chiếc lá ép, hạt giống. Mỗi món một nhãn nhỏ ghi tên, ngày và nơi nhặt. Vài lưu ý để làm đúng:
- Không nhặt san hô, vỏ ốc còn sống, hay bất cứ thứ gì ở khu bảo tồn, vườn quốc gia.
- Không mua sản phẩm từ động vật hoang dã quý hiếm như ngà voi, sừng tê giác, đồi mồi; buôn bán chúng là vi phạm pháp luật Việt Nam và công ước quốc tế CITES.
- Rửa tay sau khi cầm mẫu vật nhặt ngoài tự nhiên, và không để trẻ cho vào miệng.
Muốn đọc thêm, có thể tìm các bài giới thiệu lịch sử trên trang chính thức của Bảo tàng Ashmolean và Bảo tàng Anh, nơi kể lại con đường từ tủ đồ lạ của cá nhân tới bảo tàng công cộng.
Câu hỏi thường gặp
Wunderkammer là gì?
Wunderkammer là tiếng Đức, nghĩa là phòng kỳ quan, chỉ những căn phòng hoặc tủ trưng bày đồ lạ của giới quý tộc, học giả châu Âu từ thế kỷ 16 đến 18. Chúng chứa vật tự nhiên, đồ thủ công, dụng cụ khoa học và đồ từ những vùng đất xa.
Sừng kỳ lân trong các phòng kỳ quan thật ra là gì?
Đó là răng nanh dài xoắn của kỳ lân biển (narwhal), một loài cá voi nhỏ ở Bắc Cực. Người châu Âu thời trước tin đó là sừng kỳ lân có khả năng giải độc, cho tới khi các học giả như Ole Worm so sánh với hộp sọ kỳ lân biển và chỉ ra sự thật.
Bảo tàng đầu tiên trên thế giới mở cho công chúng là bảo tàng nào?
Bảo tàng Ashmolean ở Oxford, mở năm 1683, thường được nhắc là một trong những bảo tàng công cộng đầu tiên. Nó được xây dựng từ bộ sưu tập kiểu phòng kỳ quan của gia đình Tradescant, qua tay Elias Ashmole.
Wunderkammer khác bảo tàng hiện đại thế nào?
Phòng kỳ quan trưng bày theo sở thích và sự ngạc nhiên, trộn lẫn mọi loại đồ vật. Bảo tàng hiện đại tách theo chuyên ngành, có hệ thống phân loại, số đăng ký và hồ sơ cho từng hiện vật để phục vụ nghiên cứu.
Có thể tự làm tủ kỳ quan ở nhà không?
Có. Một hộp nhiều ngăn với vỏ ốc, đá, lá ép, hạt giống kèm nhãn ghi tên, ngày và nơi nhặt là dự án hay cho cả gia đình. Chỉ cần tránh nhặt ở khu bảo tồn và không mua sản phẩm từ động vật hoang dã quý hiếm.
