Annihilation là tiểu thuyết khoa học viễn tưởng của nhà văn Mỹ Jeff VanderMeer, xuất bản năm 2014, kể về một đoàn khảo sát bốn người phụ nữ đi vào "Vùng X", một dải bờ biển bị một thứ gì đó không rõ biến đổi và cách ly khỏi thế giới. Năm 2018, đạo diễn Alex Garland chuyển thể thành phim cùng tên. Cả sách lẫn phim đều là hư cấu, nhưng điều khiến chúng được nhớ lâu là cách biến một vùng thiên nhiên thành "vật thể dị thường" khổng lồ, đẹp và khó hiểu hơn là đáng sợ.
Bộ ba Southern Reach và Vùng X
Annihilation là tập đầu của bộ ba thường được gọi là Southern Reach, theo tên cơ quan bí mật quản lý Vùng X trong truyện. Điều ít gặp là cả ba tập ra mắt trong cùng năm 2014: Annihilation, rồi Authority và Acceptance. Mười năm sau, năm 2024, VanderMeer ra thêm tập Absolution. Annihilation đoạt giải Nebula cho tiểu thuyết hay nhất của năm 2014.
Truyện kể qua nhật ký của một người chỉ được gọi bằng nghề nghiệp: nhà sinh vật học. Cùng đi có nhà nhân học, nhà khảo sát địa hình và nhà tâm lý học. Họ là đoàn thứ mười hai được gửi vào Vùng X. Những đoàn trước trở về không đầy đủ, hoặc trở về khác đi, hoặc không trở về. Không ai trong đoàn có tên riêng, như thể trong vùng đất ấy cá nhân không còn quan trọng bằng chức năng quan sát.
Vùng X có đầm lầy, rừng thông, bãi biển, một ngọn hải đăng bỏ hoang, và một công trình chìm xuống đất mà nhà sinh vật học khăng khăng gọi là "tòa tháp" dù người khác thấy là đường hầm. Trên tường công trình ấy có những dòng chữ được "viết" bằng sinh vật sống. Tác giả không giải thích hết, và đó là chủ ý.
Vì sao Vùng X là một "vật thể dị thường" đặc biệt
Trong phần lớn truyện về vật lạ, thứ dị thường là một món đồ có thể cầm lên, cất vào hộp, dán nhãn. Vùng X thì không. Nó là cả một hệ sinh thái đang tự viết lại chính mình. Ranh giới của nó được canh giữ, nhưng không thể "giam" nó như giam một bức tượng.
- Nó không có ý đồ rõ ràng. Vùng X không tấn công kiểu quái vật. Nó biến đổi mọi thứ bước vào, kể cả con người, như một quá trình tự nhiên không quan tâm ai bị cuốn theo.
- Nó đẹp. Nhà sinh vật học mô tả nhiều cảnh với sự say mê của người làm nghề: những sinh vật lạ, những dải sáng, sự giao thoa giữa các loài.
- Nó làm hỏng công cụ đo. Đoàn khảo sát được dặn mang thiết bị đơn giản, và chính những ghi chép của họ dần trở nên không đáng tin. Đây là nỗi sợ rất "khoa học": không phải sợ cái lạ, mà sợ mất khả năng quan sát nó cho đúng.
Giới phê bình hay xếp VanderMeer vào dòng "New Weird", một cách gọi lỏng lẻo cho văn học pha khoa học viễn tưởng, kỳ ảo và kinh dị, coi trọng sự lạ lùng hơn là giải thích. Ai đã đọc Roadside Picnic của anh em Strugatsky, nguồn gợi ý cho phim Stalker, sẽ thấy họ hàng xa trong ý tưởng một "vùng" nơi luật thường ngày không còn đúng.
Bản phim năm 2018 của Alex Garland
Alex Garland, người trước đó làm Ex Machina, viết và đạo diễn bản phim. Natalie Portman đóng nhà sinh vật học, ở đây có tên là Lena; cùng đoàn có Jennifer Jason Leigh, Tessa Thompson, Gina Rodriguez và Tuva Novotny, còn Oscar Isaac đóng chồng của Lena. Phim chiếu rạp ở Mỹ và một số nước, còn ở nhiều thị trường khác ra mắt trên nền tảng trực tuyến.
Garland không chuyển thể từng chi tiết. Ông giữ tinh thần của tập đầu và tự tạo cấu trúc riêng. Khác biệt dễ thấy nhất là "Ánh Lung Linh" (the Shimmer): một bức màn ánh sáng ngũ sắc như váng xà phòng bao quanh vùng đất. Trong phim, các nhân vật đưa ra giả thuyết rằng nó "khúc xạ" mọi thứ đi qua, từ sóng vô tuyến tới vật chất di truyền, khiến các loài trộn lẫn vào nhau.
| Yếu tố | Tiểu thuyết (2014) | Phim (2018) |
|---|---|---|
| Nhân vật chính | "Nhà sinh vật học", không tên | Lena, có quá khứ quân ngũ và hôn nhân được kể rõ |
| Ranh giới vùng | Một đường biên vô hình, khó mô tả | Màn sáng ngũ sắc nhìn thấy được |
| Lời giải thích | Gần như không có, để người đọc tự cảm | Có giả thuyết "khúc xạ" do nhân vật nêu |
| Cảm giác chủ đạo | Mơ hồ, ngột ngạt, chiêm nghiệm | Đẹp, lạ, có vài cảnh căng thẳng mạnh |
Phim có một số cảnh căng thẳng và hình ảnh cơ thể biến dạng, nên không hợp với trẻ nhỏ. Người dễ sợ có thể đọc sách trước: sách ít hình ảnh gây sốc hơn, nỗi bất an đến từ không khí.
Khoa học thật đằng sau những ý tưởng hư cấu
Vùng X là bịa, nhưng nó gợi tới vài hiện tượng có thật mà người làm sinh học quen thuộc. Cần tách rõ: những hiện tượng này không làm được điều phim mô tả.
Gen có thể "nhảy" giữa các loài, nhưng chậm và có giới hạn
Ở vi khuẩn, chuyện trao đổi đoạn gen giữa các loài khác nhau, gọi là chuyển gen ngang, khá phổ biến và là một lý do khiến tính kháng kháng sinh lan nhanh. Ở động vật và thực vật, hiện tượng này hiếm hơn nhiều. Không có cơ chế nào khiến hoa và người hoà vào nhau trong vài tuần như trên phim.
Loài ngoại lai làm biến đổi cả một vùng
Nỗi sợ thật gần nhất với Vùng X có lẽ là sinh vật ngoại lai xâm hại: một loài lạ đến nơi mới, không có thiên địch, rồi làm thay đổi cả hệ sinh thái trong vài năm. Ở Việt Nam, ốc bươu vàng và cây mai dương là ví dụ quen thuộc về loài nhập vào rồi lan rộng, gây thiệt hại cho ruộng đồng và vùng đất ngập nước.
Thiên nhiên được "tự do" khi con người rời đi
VanderMeer từng kể rằng những chuyến đi bộ ở khu bảo tồn hoang dã St. Marks, bang Florida, nơi ông sống gần đó, là chất liệu cho cảnh sắc Vùng X. Những vùng con người bỏ đi, nơi thiên nhiên nhanh chóng lấn lại đường sá và nhà cửa, luôn có một vẻ lạ vừa yên bình vừa bất an. Chính cảm giác ấy được tiểu thuyết phóng đại thành dị thường.
Góc nhìn hôm nay: đọc Annihilation như một người quan sát
Annihilation là cuốn sách hợp với người thích quan sát thiên nhiên. Vài cách để đi tiếp sau khi đọc hoặc xem:
- Đọc lại như một cuốn nhật ký thực địa. Để ý cách nhà sinh vật học ghi chép, nghi ngờ chính mắt mình, sửa lại nhận định cũ. Đó là tinh thần của một người làm khoa học, dù hoàn cảnh hư cấu.
- Thử viết nhật ký quan sát một nơi quen: góc vườn, bờ ao, công viên. Ghi giờ, thời tiết, loài nhìn thấy, điều thay đổi so với tuần trước. Sau vài tháng, nơi quen nhất cũng có những điều "lạ" mà trước đó không để ý.
- Tìm hiểu loài ngoại lai ở địa phương qua tài liệu phổ biến của các vườn quốc gia, khu bảo tồn. Đây là "Vùng X" có thật, và mỗi người có thể góp phần nhỏ bằng cách không thả động vật, cây cảnh lạ ra tự nhiên.
Nếu thích không khí của sách, có thể đọc tiếp hai tập sau của bộ ba. Authority chuyển sang góc nhìn bên trong cơ quan quản lý, gần với kiểu chuyện tổ chức bí mật canh giữ điều lạ; Acceptance quay về vùng đất và trả lời một phần câu hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Annihilation là sách của ai, xuất bản năm nào?
Annihilation là tiểu thuyết của nhà văn Mỹ Jeff VanderMeer, xuất bản năm 2014. Đây là tập đầu của bộ ba Southern Reach, gồm thêm Authority và Acceptance cùng năm; tập thứ tư Absolution ra năm 2024.
Phim Annihilation có giống sách không?
Không giống từng chi tiết. Đạo diễn Alex Garland giữ tinh thần và bối cảnh của tập đầu, nhưng đặt tên nhân vật, thêm màn sáng "Shimmer", đổi nhiều tình tiết và cái kết. Nhiều người coi sách và phim là hai tác phẩm anh em hơn là bản sao.
Vùng X trong Annihilation là gì?
Vùng X là một dải bờ biển hư cấu bị một thế lực không rõ biến đổi và cách ly, nơi các loài sinh vật và cả con người thay đổi theo những cách khó hiểu. Truyện cố ý không giải thích hết nguồn gốc của nó.
Annihilation có đáng sợ không?
Sách thiên về bất an, mơ hồ hơn là doạ. Phim có vài cảnh căng thẳng và hình ảnh cơ thể biến dạng nên không phù hợp trẻ nhỏ; người lớn dễ sợ có thể đọc sách trước.
Annihilation có liên quan Roadside Picnic và Stalker không?
Không có liên hệ chính thức, nhưng người đọc hay so sánh vì cùng ý tưởng một "vùng" bị biến đổi, nơi những người đi vào phải đối mặt với điều không hiểu được. Cả ba đều là tác phẩm hư cấu.
