SCP Foundation là một dự án truyện hư cấu viết chung trên mạng, kể về một tổ chức bí mật chuyên tìm, giam giữ và nghiên cứu các vật thể, sinh vật, hiện tượng "dị thường". Không có tổ chức nào như vậy ngoài đời: mọi bài trong kho đều là sáng tác của hàng nghìn người viết nghiệp dư, công bố theo giấy phép Creative Commons CC BY-SA 3.0. Điều làm SCP nổi tiếng không phải nỗi sợ, mà là cách kể: mỗi câu chuyện được viết như một bản hồ sơ khoa học khô khốc.
SCP ra đời thế nào
Gốc của SCP là một bài đăng ẩn danh năm 2007 trên mục chuyện huyền bí của diễn đàn 4chan. Bài đó mô tả một bức tượng đánh số SCP-173, kèm "quy trình giam giữ" viết bằng giọng công văn. Cách trình bày lạ tai ấy được người khác bắt chước, rồi khoảng năm 2008 những người viết dời sang một trang wiki riêng để có chỗ lưu và sửa bài. Từ đó kho truyện lớn dần thành một trong những dự án sáng tác tập thể lớn nhất trên Internet.
Ba chữ SCP được giải thích trong chính thế giới truyện là khẩu hiệu "Secure, Contain, Protect": bảo đảm, giam giữ, bảo vệ. Tổ chức hư cấu ấy được mô tả là đứng ngoài mọi chính phủ, nhiệm vụ là giữ cho các thứ dị thường không lọt ra ngoài và không làm xáo trộn đời sống bình thường.
Những gì chắc chắn về lịch sử dự án khá ít, vì nó lớn lên tự phát từ cộng đồng ẩn danh. Vì vậy, nếu gặp các bài báo khẳng định "người sáng lập SCP là ai" hay ngày giờ cụ thể của từng mốc, nên đọc với chút dè dặt và đối chiếu với trang lịch sử do chính cộng đồng duy trì.
Một bài SCP trông như thế nào
Hầu hết bài SCP theo một khuôn gần giống nhau. Nhìn qua giống một phiếu lưu kho trong bảo tàng hay một báo cáo phòng thí nghiệm:
| Phần | Nội dung | Tác dụng khi đọc |
|---|---|---|
| Số hiệu | SCP- kèm một con số, ví dụ SCP-173 | Tạo cảm giác có một kho khổng lồ, mỗi thứ một mã |
| Phân loại đối tượng | Safe, Euclid, Keter… | Cho biết vật đó khó giữ đến mức nào, không phải nó "ác" đến đâu |
| Quy trình giam giữ đặc biệt | Phòng chứa, nhiệt độ, ai được vào, cấm làm gì | Người đọc tự đoán vật nguy hiểm ra sao qua những điều bị cấm |
| Mô tả | Hình dạng, tính chất, nơi tìm thấy | Phần "lõi" của truyện, viết như ghi chép quan sát |
| Phụ lục | Nhật ký thí nghiệm, biên bản phỏng vấn, ghi chú sự cố | Nơi câu chuyện thật sự diễn ra và thường có cú lật |
Hệ phân loại là một chi tiết hay. Theo cách giải thích quen thuộc trong cộng đồng: một vật "Safe" là thứ có thể khoá trong hộp rồi quên đi; "Euclid" là thứ chưa hiểu hết nên không chắc giữ được; "Keter" là thứ cực khó giữ. Một vật Safe vẫn có thể rất nguy hiểm nếu ai đó mở hộp. Phân loại nói về độ khó cất giữ, giống cách một kho hoá chất phân loại theo điều kiện bảo quản chứ không theo độ "đáng sợ".
Vì sao giọng hồ sơ lại cuốn
Một truyện kinh dị thông thường cố làm người đọc sợ. Bài SCP thì làm ngược lại: kể bằng giọng bình thản nhất có thể. Chính khoảng cách giữa nội dung lạ và giọng văn tỉnh bơ tạo ra cảm giác rờn rợn nhẹ, kiểu "người viết biết nhiều hơn những gì họ chịu nói".
- Khoảng trống để tưởng tượng. Quy trình ghi "không nhân viên nào được nhìn vào vật quá năm giây" mà không giải thích vì sao. Người đọc tự lấp chỗ trống, và tưởng tượng của mỗi người luôn hợp gu với chính họ.
- Cảm giác thật. Số hiệu, mã tài liệu, chữ ký, ngày ghi theo định dạng hành chính khiến câu chuyện có vẻ là "tài liệu bị lộ", dù ai cũng biết là hư cấu.
- Đọc nhanh, ghép dần. Mỗi bài đứng riêng, đọc trong vài phút. Nhưng các bài lại nhắc nhau, nên người đọc có thể lần theo cả một mạng câu chuyện.
Dạng truyện này có họ hàng với truyện viết bằng thư từ, nhật ký như Dracula của Bram Stoker, và với các mục "hồ sơ chưa lời giải" trên truyền hình. Nét riêng của SCP là nó mượn trọn vẹn ngôn ngữ của nghề lưu kho và nghiên cứu.
Viết chung, chấm điểm chung, không có "bản chuẩn"
Ai cũng có thể đăng ký và viết bài, nhưng không phải bài nào cũng ở lại. Trang wiki dùng cơ chế người đọc bấm điểm: bài bị chấm thấp sau một thời gian có thể bị xoá. Cộng đồng còn có các nhóm góp ý bản nháp, hướng dẫn cho người mới và các cuộc thi viết theo chủ đề. Nhờ vậy chất lượng trung bình của kho khá đều dù người viết đông.
Một quan niệm nổi tiếng của cộng đồng là "không có bản chuẩn duy nhất". Các bài có thể mâu thuẫn nhau về tổ chức, về lịch sử, thậm chí về cùng một vật. Thay vì cố gò mọi thứ vào một dòng thời gian, người viết được tự do lập các "vũ trụ nhỏ" của riêng mình. Với người đọc mới, cách nghĩ đúng là coi SCP như một tuyển tập truyện ngắn cùng đề tài, không phải một bộ tiểu thuyết liền mạch.
Từ bản tiếng Anh, nhiều nhánh ngôn ngữ ra đời, vừa dịch vừa sáng tác bài mới mang màu sắc văn hoá từng nơi. Có cả cộng đồng dịch và viết bằng tiếng Việt. Muốn đọc, nên tìm đúng trang wiki chính thức của dự án và các nhánh do nó liên kết, tránh những trang chép lại không ghi nguồn.
Giấy phép CC BY-SA 3.0 nghĩa là gì với người đọc, người làm
Nội dung SCP được phát hành theo giấy phép Creative Commons Ghi công – Chia sẻ tương tự 3.0. Nói gọn:
- Được dùng lại, kể cả để làm sản phẩm thương mại, như truyện tranh, phim ngắn, sách.
- Phải ghi công: nêu tên tác giả bài gốc, đường dẫn và giấy phép.
- Phải chia sẻ tương tự: tác phẩm phái sinh cũng phải mở theo giấy phép tương thích.
Nhờ giấy phép mở, SCP lan ra nhiều dạng khác: phim ngắn trên mạng, kênh đọc truyện, tranh minh hoạ, tác phẩm tương tác của các nhóm độc lập. Nhưng giấy phép cũng có giới hạn. Một số hình ảnh gắn với bài cũ hoá ra không thuộc quyền của người đăng, và cộng đồng từng phải gỡ hoặc thay ảnh. Bài học cho ai muốn làm sản phẩm từ SCP: kiểm từng thành phần một, chữ, ảnh, nhạc, đừng mặc định "cả trang là mở".
Đọc SCP thế nào cho dễ chịu
Kho SCP có đủ mọi giọng: hài hước, buồn, triết lý, và cả những bài nặng nề. Người mới dễ bị choáng vì số lượng. Vài gợi ý để bắt đầu:
- Chọn bài được chấm điểm cao và bài có nhãn hài hước trước. Nhiều vật Safe là những chuyện kỳ quặc dễ thương hơn là đáng sợ: một đồ vật cứ tự quay về chỗ cũ, một cánh cửa mở ra căn phòng không nên có.
- Đọc phụ lục cuối bài. Phần lớn ý tưởng nằm ở nhật ký thử nghiệm, nơi các "nhà nghiên cứu" hư cấu thử từng giả thuyết một. Đây cũng là phần gần với tinh thần khoa học nhất: đặt giả thuyết, thử, ghi lại kết quả kể cả khi thất bại.
- Bỏ qua bài làm mình khó chịu. Một số bài có chủ đề nặng. Không có nghĩa vụ phải đọc hết; tuyển tập nào cũng vậy.
- Với trẻ nhỏ, cha mẹ nên đọc trước. Giọng văn khô làm nhiều em tưởng là thật, nên cần nói rõ đây là truyện.
Góc nhìn hôm nay: SCP và nghề lưu giữ có thật
Điều thú vị là những gì SCP mô tả, bỏ đi phần siêu nhiên, rất giống công việc thật của bảo tàng, kho mẫu và phòng thí nghiệm. Mỗi mẫu vật thật cũng có số hiệu, phiếu mô tả, điều kiện bảo quản, danh sách người được tiếp cận và nhật ký mỗi lần lấy ra dùng. Kho mẫu Mặt Trăng của NASA, kho chất thải hạt nhân, phòng thí nghiệm an toàn sinh học cấp cao đều vận hành bằng những "quy trình giam giữ" nghiêm ngặt, chỉ có điều thứ họ giữ là đá, chất phóng xạ hay mầm bệnh, không phải tượng biết cử động.
Đọc SCP xong, thử nhìn một kho lưu trữ thật bằng con mắt ấy: vì sao mẫu này phải để lạnh, vì sao chỉ hai người cùng mở được két, vì sao mỗi lần mở hộp đều phải ghi sổ. Câu trả lời luôn là một bài học về rủi ro và trách nhiệm, và nó hấp dẫn không kém truyện.
Muốn tìm hiểu thêm: đọc trang giới thiệu và hướng dẫn người mới trên wiki chính thức của dự án; đọc các bài về khung giấy phép trên trang của Creative Commons; và nếu thích phần "lưu kho thật", ghé phòng trưng bày tiêu bản ở bảo tàng thiên nhiên để thấy nhãn, số hiệu và hồ sơ mẫu vật ngoài đời.
Câu hỏi thường gặp
SCP Foundation có thật không?
Không. SCP Foundation là tổ chức hư cấu trong một dự án truyện viết chung trên mạng. Mọi vật thể, hồ sơ và sự cố trong đó đều là sáng tác, dù được viết theo giọng tài liệu như thật.
SCP là viết tắt của gì?
Trong thế giới truyện, SCP là khẩu hiệu "Secure, Contain, Protect", nghĩa là bảo đảm, giam giữ, bảo vệ. Ba chữ này cũng dùng làm tiền tố cho số hiệu từng vật thể, ví dụ SCP-173.
SCP bắt đầu từ năm nào?
Bài đầu tiên được đăng ẩn danh năm 2007 trên một diễn đàn của 4chan. Khoảng năm 2008, những người viết chuyển sang một trang wiki riêng, nơi dự án phát triển tới nay.
Safe, Euclid, Keter trong SCP nghĩa là gì?
Đó là các mức phân loại theo độ khó giam giữ. Safe là thứ giữ được ổn định, Euclid là thứ chưa hiểu hết nên khó đoán, Keter là thứ rất khó giữ. Phân loại không nói vật đó nguy hiểm đến đâu nếu bị dùng sai.
Có được dùng truyện SCP để làm phim, truyện tranh không?
Được, vì nội dung phát hành theo giấy phép CC BY-SA 3.0, nhưng phải ghi công tác giả và mở tác phẩm phái sinh theo giấy phép tương thích. Nên kiểm riêng từng hình ảnh, vì không phải ảnh nào trên trang cũng thuộc giấy phép đó.
Trẻ em đọc SCP được không?
Tuỳ bài. Nhiều bài nhẹ nhàng, hài hước, nhưng cũng có bài chủ đề nặng. Cha mẹ nên chọn bài trước và nói rõ với trẻ rằng đây là truyện hư cấu viết theo kiểu hồ sơ.
