Tổ chức bí mật canh giữ điều lạ trong hư cấu: từ Men in Black đến Control

Tổ chức bí mật canh giữ điều lạ là một mô típ quen thuộc của truyện tranh, phim và văn học hư cấu: một cơ quan giấu mặt chuyên thu gom, giam giữ và che đậy những thứ vượt khỏi hiểu biết thông thường. Men in Black, B.P.R.D. trong Hellboy, Torchwood, Cục Kiểm soát trong tác phẩm tương tác Control đều là những biến thể của cùng một ý. Tất cả đều là hư cấu, và sức hút của chúng nằm ở một nghịch lý: điều phi thường nhất lại được quản lý bằng thứ bình thường nhất, giấy tờ và quy trình.

Gốc gác: từ tin đồn "người mặc đồ đen" tới truyện tranh

Hình ảnh những người đàn ông bí ẩn mặc vest đen đến "khuyên" nhân chứng UFO im lặng xuất hiện trong văn hoá Mỹ từ thập niên 1950. Câu chuyện được lan rộng qua sách báo của giới mê đĩa bay thời đó, như cuốn They Knew Too Much About Flying Saucers của Gray Barker xuất bản năm 1956. Đây là truyền thuyết đô thị, không có bằng chứng về một tổ chức như vậy.

Năm 1990, nhà văn Lowell Cunningham biến truyền thuyết ấy thành truyện tranh The Men in Black. Năm 1997, đạo diễn Barry Sonnenfeld đưa lên màn ảnh với Tommy Lee Jones và Will Smith, chuyển giọng từ u ám sang hài. Từ đó, chiếc máy xoá trí nhớ chớp sáng và bộ vest đen trở thành biểu tượng của cả mô típ.

Ngoài đời, các cuộc điều tra công khai về báo cáo UFO, như dự án Blue Book của Không quân Mỹ (1952–1969), kết thúc mà không tìm thấy bằng chứng nào về tàu vũ trụ ngoài Trái Đất. Khoảng trống giữa tin đồn và kết luận khô khan ấy chính là mảnh đất màu mỡ cho người viết truyện.

Bốn biến thể tiêu biểu

Những tên khác cùng họ: đơn vị "Fringe Division" trong phim Fringe, văn phòng hồ sơ X trong The X-Files, và tổ chức hư cấu trong dự án truyện mạng SCP Foundation, nơi mô típ này được đẩy tới mức trở thành cả một kho truyện viết chung.

Control và tòa nhà Oldest House (nhắc ngắn)

Control là tác phẩm tương tác phát hành năm 2019. Người dùng nhập vai Jesse Faden, người tìm tới trụ sở của Cục Kiểm soát Liên bang, một cơ quan hư cấu của Mỹ nghiên cứu các hiện tượng siêu nhiên. Trụ sở là một toà nhà bê tông ở New York, bên ngoài trông như văn phòng chính phủ bình thường, bên trong rộng và thay đổi theo những cách không hợp lý. Tác phẩm được khen vì không khí và lối thiết kế kiến trúc thô mộc, và hay được nhắc cùng SCP và văn học New Weird vì cách kể bằng tài liệu, biên bản, băng ghi rải rác. Đó là tất cả những gì cần biết ở đây: nó là một ví dụ nữa của "bộ máy hành chính canh giữ điều lạ".

Vì sao truyện chọn bộ máy hành chính chứ không phải anh hùng đơn độc

Ngày xưa, người đối đầu với điều lạ trong truyện thường là một cá nhân: thầy pháp, nhà thám hiểm, một học giả lập dị. Mô típ tổ chức bí mật thay cá nhân bằng một bộ máy. Điều đó thay đổi cảm giác của câu chuyện theo vài cách thú vị.

• Cái lạ trở nên "đếm được". Khi có mã số, hồ sơ, phòng chứa, điều không thể hiểu được biến thành việc cần quản lý. Người đọc thấy yên tâm hơn một chút, và chính sự yên tâm mong manh ấy tạo cảm giác rờn rợn.
• Hài hước từ sự đối lập. Một sinh vật kỳ dị phải điền tờ khai, một vật nguy hiểm được dán nhãn kiểm kê: sự lệch tông là nguồn tiếng cười của Men in Black và nhiều truyện SCP.
• Câu hỏi về quyền lực. Ai cho phép tổ chức này giữ bí mật? Họ che đậy để bảo vệ ai? Truyện hay thường để nhân vật chính dần nghi ngờ chính cơ quan mình phục vụ.
• Chỗ cho nhiều nhân vật. Một tổ chức có người mới vào nghề, chuyên gia, cấp trên khó tính, giúp tác giả kể từ nhiều góc nhìn.

Thứ có thật nằm dưới lớp hư cấu

Bỏ đi người ngoài hành tinh và đồ vật biết nói, phần "quy trình" trong các truyện này giống thực tế hơn nhiều người nghĩ. Các tổ chức thật quản lý thứ nguy hiểm cũng vận hành bằng phân loại, phân quyền và ghi chép:

• Phân cấp rủi ro. Phòng thí nghiệm sinh học chia bốn cấp an toàn từ BSL-1 đến BSL-4, mỗi cấp một bộ quy tắc ra vào, trang phục, xử lý chất thải.
• Kiểm kê và truy vết. Nguồn phóng xạ dùng trong y tế, công nghiệp đều phải đăng ký, có sổ theo dõi, và việc mất một nguồn là sự cố phải báo cáo cơ quan quản lý.
• Nguyên tắc hai người. Ở nhiều kho lưu giữ quan trọng, một số thao tác cần hai người có mặt cùng lúc để không ai một mình làm sai hay gian lận.
• Cách ly mẫu từ vũ trụ. Mẫu đá Mặt Trăng của các chuyến Apollo được giữ trong tủ kín khí nitơ tại kho chuyên dụng của NASA, và các mẫu từ những nơi có thể có sự sống trong tương lai sẽ phải qua quy trình "bảo vệ hành tinh" chặt hơn nữa.

Khác biệt cốt lõi: tổ chức thật làm việc công khai, chịu giám sát và công bố kết quả. Bí mật trong khoa học là ngoại lệ có thời hạn, như giữ kín dữ liệu cho tới khi bình duyệt xong, chứ không phải nguyên tắc vận hành.

Đọc, xem những tác phẩm này với con mắt tỉnh táo

Mô típ tổ chức che đậy rất hợp để kể chuyện, nhưng cũng là chất liệu của nhiều thuyết âm mưu ngoài đời. Một vài thói quen giúp thưởng thức truyện mà không lẫn với thực tế:

1. Nhớ rằng truyện cần bí mật để có cốt truyện. Nếu mọi thứ được công bố, sẽ không còn chuyện để kể. Ngoài đời, giữ một bí mật lớn với hàng nghìn người biết là chuyện cực khó.
2. Tách chất liệu thật khỏi phần bịa. Blue Book có thật; các đặc vụ xoá trí nhớ thì không. Tra nguồn gốc mỗi chi tiết là một thói quen đọc rất đáng giá.
3. Thưởng thức phần thiết kế. Toà nhà trong Control, văn phòng hầm trong The X-Files, nhà kho trong Warehouse 13 là những ví dụ hay về cách không gian kể chuyện.

Góc nhìn hôm nay

Mô típ tổ chức bí mật vẫn sống khoẻ vì nó trả lời một mong muốn rất người: tin rằng thế giới dù lạ đến đâu vẫn có ai đó đang trông chừng, ghi chép, giữ trật tự. Mong muốn ấy có câu trả lời thật, kém kịch tính hơn nhưng đáng tin hơn: các phòng thí nghiệm, cơ quan an toàn bức xạ, bảo tàng và kho mẫu làm đúng công việc đó mỗi ngày, công khai. Ai thích phần "quy trình" trong truyện có thể tìm đọc tài liệu phổ biến về an toàn sinh học của Tổ chức Y tế Thế giới, hoặc trang giới thiệu kho mẫu Mặt Trăng của NASA, để thấy ngoài đời người ta cất giữ thứ quý và thứ nguy hiểm như thế nào.