The X-Files là loạt phim truyền hình hư cấu của Chris Carter, phát trên kênh Fox từ năm 1993 đến 2002 và được hồi sinh hai mùa năm 2016 và 2018. Phim theo chân hai đặc vụ FBI phụ trách các "hồ sơ X", tức những vụ việc bị xếp xó vì không giải thích được. Hơn cả một phim về người ngoài hành tinh hay quái vật, The X-Files đã định hình cách màn ảnh kể chuyện "hồ sơ chưa lời giải", và gián tiếp đưa một hình mẫu nhà khoa học nữ tới hàng triệu khán giả.
Những mốc chính của loạt phim
| Năm | Mốc |
|---|---|
| 1993 | Tập đầu tiên lên sóng Fox vào tháng 9 |
| 1998 | Phim điện ảnh thứ nhất The X-Files (còn gọi Fight the Future) ra rạp giữa các mùa phim truyền hình |
| 2002 | Kết thúc mùa thứ chín |
| 2008 | Phim điện ảnh thứ hai The X-Files: I Want to Believe |
| 2016 | Mùa 10, sáu tập, đánh dấu sự trở lại |
| 2018 | Mùa 11, mùa cuối tính tới nay |
Hai vai chính là Fox Mulder do David Duchovny đóng và Dana Scully do Gillian Anderson đóng. Mulder tin rằng có những điều chính phủ che giấu; Scully là bác sĩ được cử tới để kiểm tra, và luôn đòi lời giải khoa học. Cặp đôi một người muốn tin, một người đòi bằng chứng là cái trục cảm xúc của phim. Bài này không bàn chuyện ai đúng ai sai giữa hai người, mà nhìn vào thứ khác: cái khung "hồ sơ" mà phim dựng lên.
"Hồ sơ X": một ngăn kéo cho mọi thứ không vừa khuôn
Ý tưởng gốc rất đơn giản. Trong một cơ quan điều tra, có những vụ việc không khớp với bất cứ mục nào: nhân chứng kể điều khó tin, bằng chứng mâu thuẫn, kết luận bỏ ngỏ. Phim gom tất cả vào một tủ hồ sơ dưới tầng hầm và giao cho một đặc vụ bị coi là lập dị. Văn phòng chật chội ấy, với tấm áp phích UFO quen thuộc, trở thành biểu tượng của cả loạt phim.
Cái hay của khung "hồ sơ" là nó cho phép mỗi tập mở đầu như một báo cáo: một địa danh, một ngày giờ, một sự việc lạ. Người xem được đặt vào vị trí người đọc hồ sơ, cùng đặc vụ đi từ dữ kiện tới giả thuyết. Lối mở đầu này về sau được rất nhiều phim và truyện bắt chước, kể cả các dự án truyện mạng viết dưới dạng tài liệu.
Hai kiểu tập phim: vụ án mỗi tuần và mạch lớn
The X-Files nổi tiếng vì pha trộn hai cách kể:
Tập "vụ án mỗi tuần"
Mỗi tập là một vụ riêng: một sinh vật, một hiện tượng, một đồ vật lạ, mở và đóng trong khoảng bốn mươi phút. Người xem bỏ lỡ tập trước vẫn theo được. Giới hâm mộ gọi kiểu này là "monster of the week". Nhiều tập được nhớ mãi chính vì sự gọn gàng ấy, và vì chúng hay khép lại bằng một chi tiết để ngỏ.
Mạch "thần thoại" xuyên suốt
Song song là một mạch dài về âm mưu che giấu và chuyện người ngoài hành tinh, kéo qua nhiều mùa. Mạch này tạo cảm giác có một bí mật lớn cần lần ra, nhưng cũng là phần gây tranh cãi nhất: càng về sau, nhiều khán giả thấy nó rối và khó khép lại cho thoả đáng.
Bài học kể chuyện ở đây được giới biên kịch bàn nhiều: một bí mật không có lời giải giữ người xem được một thời gian, nhưng nếu kéo quá dài mà không trả lời, nó làm người xem mỏi. Các tập đứng riêng, ngược lại, già đi chậm hơn.
"Vật thể dị thường" trong The X-Files
Không chỉ sinh vật, phim có cả những đồ vật và hiện tượng lạ được đối xử như vật chứng: mảnh kim loại không rõ nguồn gốc, mẫu mô sinh học khác thường, băng ghi âm, ảnh chụp mờ. Điều đáng chú ý là cách chúng hay biến mất: bị thu giữ, bị đánh tráo, bị huỷ trước khi kịp phân tích. Đây là một thủ pháp kịch tính, nhưng nó cũng chạm tới một vấn đề rất thật của khoa học: vật chứng không được bảo quản và kiểm chứng độc lập thì không chứng minh được gì.
Ngoài đời, đó chính là lý do các phòng thí nghiệm và cơ quan pháp y rất coi trọng "chuỗi lưu giữ": ai cầm mẫu, lúc nào, cất ở đâu, mở ra mấy lần. Một mẫu vật có hồ sơ đứt đoạn mất gần hết giá trị làm bằng chứng. Nhìn từ góc này, nhiều "bí ẩn" trong phim còn mãi bí ẩn đơn giản vì vật chứng không bao giờ đến được tay người kiểm chứng.
Cũng nên nói rõ: phim được xây dựng trên chất liệu văn hoá thật của thập niên trước, như các tin đồn UFO và chuyện "người mặc đồ đen", nhưng các vụ việc, nhân vật và âm mưu trong phim là hư cấu. Ngoài đời, các cuộc điều tra công khai về vật thể bay không xác định cho tới nay chưa đưa ra bằng chứng nào về người ngoài hành tinh đến Trái Đất.
"Hiệu ứng Scully": một nhân vật hư cấu và nữ giới làm khoa học
Một di sản bất ngờ của phim nằm ngoài màn ảnh. Năm 2018, Viện Geena Davis về Giới trong Truyền thông công bố một khảo sát phụ nữ ở Mỹ, cho thấy những người thường xem The X-Files có xu hướng quan tâm tới khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học nhiều hơn, và nhiều người nói Scully là hình mẫu của họ. Hiện tượng này được gọi là "hiệu ứng Scully".
Cần đọc kết quả ấy đúng mức: đó là khảo sát, cho thấy mối liên hệ chứ không chứng minh phim là nguyên nhân khiến ai đó chọn nghề. Nhưng nó gợi một điều đáng suy nghĩ: một nhân vật bình tĩnh, giỏi chuyên môn, đòi bằng chứng trước khi kết luận có thể để lại ấn tượng lâu dài hơn bất cứ con quái vật nào trong phim.
Hậu duệ trên màn ảnh
The X-Files mở đường cho cả một dòng phim truyền hình về điều tra cái lạ. Ngay trong thời phát sóng, nhóm làm phim đã có thêm các loạt ăn theo như Millennium và The Lone Gunmen. Về sau, Fringe (2008–2013) đưa công thức "đặc vụ và nhà khoa học điều tra hiện tượng lạ" sang hướng khoa học viễn tưởng rõ hơn, còn Supernatural dùng khung vụ việc mỗi tuần cho truyện dân gian và thần thoại. Một số biên kịch của The X-Files sau này làm nên các phim nổi tiếng khác, trong đó Vince Gilligan là người viết Breaking Bad.
Ảnh hưởng còn thấy ở văn hoá mạng: cách mở đầu bằng địa điểm và giờ giấc, giọng báo cáo, các "tài liệu bị bôi đen" đều là nguyên liệu quen thuộc của truyện kinh dị nhẹ trên Internet ngày nay.
Góc nhìn hôm nay: xem The X-Files như một bài tập tư duy
Xem lại phim bây giờ, có thể biến mỗi tập thành một bài tập nhỏ:
- Liệt kê vật chứng mà nhân vật thật sự có trong tay, tách khỏi lời kể của nhân chứng.
- Đặt giả thuyết bình thường trước: nhầm lẫn, trùng hợp, gian lận, thiết bị lỗi. Rồi xem phim cần bao nhiêu chi tiết "lạ" mới loại được chúng.
- Hỏi "nếu là thật, cần kiểm chứng thế nào": mẫu vật gửi phòng thí nghiệm nào, ai lặp lại được kết quả.
Làm vậy không làm phim kém vui; ngược lại, nó cho thấy biên kịch đã khéo thế nào khi bịt từng lối thoát hợp lý. Ai muốn đọc thêm về cách khoa học xử lý tuyên bố lạ có thể tìm The Demon-Haunted World của Carl Sagan, cuốn sách phổ biến khoa học xuất bản năm 1995, đúng thời phim đang ăn khách.
Câu hỏi thường gặp
The X-Files có bao nhiêu mùa?
Phim có 11 mùa: chín mùa phát từ năm 1993 đến 2002, mùa 10 năm 2016 và mùa 11 năm 2018. Ngoài ra có hai phim điện ảnh ra rạp năm 1998 và 2008.
The X-Files có dựa trên chuyện có thật không?
Không. Phim là hư cấu, dù mượn chất liệu từ tin đồn UFO, truyền thuyết đô thị và văn hoá thời đó. Các vụ án, nhân vật và âm mưu trong phim đều là sáng tác.
"Monster of the week" trong The X-Files là gì?
Đó là cách giới hâm mộ gọi các tập phim đứng riêng, mỗi tập một vụ việc hay một sinh vật lạ, mở đầu và kết thúc trong cùng tập. Chúng khác với các tập thuộc mạch âm mưu dài xuyên suốt nhiều mùa.
Hiệu ứng Scully là gì?
Là tên gọi kết quả một khảo sát năm 2018 của Viện Geena Davis, cho thấy phụ nữ hay xem The X-Files có xu hướng quan tâm tới ngành khoa học, kỹ thuật nhiều hơn và coi nhân vật Dana Scully là hình mẫu. Đây là mối liên hệ từ khảo sát, không chứng minh quan hệ nhân quả.
Nên xem phim nào sau The X-Files?
Fringe (2008–2013) gần nhất về công thức điều tra hiện tượng lạ có màu khoa học. Ai thích kho đồ kỳ lạ có thể xem Warehouse 13, còn ai thích dạng hồ sơ có thể đọc truyện mạng SCP Foundation.
