Máy đo UV cầm tay chỉ cho ra chỉ số UV đúng khi cảm biến của nó được lọc theo "phổ gây đỏ da" chuẩn quốc tế và được hiệu chuẩn; nhiều máy rẻ chỉ đo tổng cường độ tia UVA bằng mW/cm², con số ấy không đổi thẳng sang chỉ số UV được. Chỉ số UV theo WHO là thang từ 0 đến 11+, tính từ cường độ bức xạ đã nhân trọng số theo mức hại da: từ 3 trở lên nên che chắn, từ 8 trở lên là rất cao. Ở Việt Nam, trưa nắng mùa hè thường lên mức rất cao hoặc cực cao, nên biết đọc máy và bản tin UV là kỹ năng thật sự có ích.
Chỉ số UV được tính thế nào
Ánh nắng chứa tia cực tím ở ba dải: UVC (100–280 nm) bị tầng ozon chặn gần hết, UVB (280–315 nm) gây cháy nắng mạnh nhất, UVA (315–400 nm) xuyên sâu hơn vào da, góp phần lão hoá da. Không phải bước sóng nào cũng hại da như nhau: UVB ngắn gây đỏ da mạnh hơn UVA hàng trăm, hàng nghìn lần tính trên cùng năng lượng.
Vì vậy chỉ số UV không đo tổng năng lượng, mà đo bức xạ đã nhân trọng số theo phổ gây đỏ da do Uỷ ban Chiếu sáng Quốc tế (CIE) chuẩn hoá. Kết quả tính bằng W/m², rồi nhân với 40 để ra chỉ số. Nói cách khác, mỗi đơn vị chỉ số UV tương ứng 25 mW/m² bức xạ gây đỏ da hiệu dụng, đo trên mặt phẳng nằm ngang.
Thang Chỉ số UV Toàn cầu do WHO, Tổ chức Khí tượng Thế giới, Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc và Uỷ ban Quốc tế về Bảo vệ Bức xạ Không ion hoá cùng công bố, bản hướng dẫn thực hành năm 2002:
| Chỉ số UV | Mức | Khuyến nghị chung của WHO |
|---|---|---|
| 0–2 | Thấp | Không cần bảo vệ đặc biệt với đa số người |
| 3–5 | Trung bình | Cần bảo vệ: tìm bóng râm lúc giữa trưa, áo che, mũ, kính, kem chống nắng |
| 6–7 | Cao | Cần bảo vệ như trên, chú ý hơn |
| 8–10 | Rất cao | Bảo vệ tăng cường: tránh ra ngoài giữa trưa, bắt buộc bóng râm, áo, mũ, kem |
| 11+ | Cực cao | Như trên, hạn chế tối đa ở ngoài nắng giữa trưa |
Thông điệp then chốt của WHO đơn giản: từ 3 trở lên là nên che chắn.
Bên trong máy đo UV
Máy đo chỉ số UV đúng nghĩa
Cảm biến là một điốt quang nhạy UV, thường làm từ vật liệu như silic cacbua hay nhôm gali nitrua, kèm kính lọc và bộ khuếch tán. Bộ lọc được thiết kế để độ nhạy của cảm biến theo bước sóng giống càng sát càng tốt với đường cong gây đỏ da. Bộ khuếch tán giúp cảm biến nhận ánh sáng từ cả bầu trời theo đúng tỉ lệ góc chiếu, vì chỉ số UV tính trên mặt phẳng ngang, gồm cả ánh nắng trực tiếp lẫn ánh sáng tán xạ từ bầu trời.
Trạm đo chuyên nghiệp dùng máy đo bức xạ UV băng rộng hoặc máy quang phổ, được hiệu chuẩn định kỳ với chuẩn quốc gia, đặt nơi không bị che khuất.
Máy đo cường độ UVA
Một loại khác bán rất nhiều là máy đo cường độ UV hiển thị mW/cm² hoặc µW/cm², thường đo quanh bước sóng 365 nm. Loại này hữu ích để kiểm tra đèn UV sấy keo, đèn soi tiền, đèn bẫy côn trùng hay đèn UVB cho bò sát (với đầu đo phù hợp), nhưng không cho ra chỉ số UV, vì nó không cân trọng số theo mức hại da. Ngoài nắng, nó có thể báo con số lớn chủ yếu là UVA, trong khi thứ gây cháy nắng là UVB.
Những lỗi hay gặp ở máy rẻ
- Bộ lọc không khớp phổ gây đỏ da, nên số lệch nhiều theo góc mặt trời và mây.
- Không có bộ khuếch tán đúng chuẩn: nghiêng máy một chút là số đổi hẳn.
- Cảm biến và kính lọc già đi dưới chính tia UV, làm số đọc giảm dần theo năm.
- Không công bố đã hiệu chuẩn với chuẩn nào.
Cách đo cho đúng
- Đặt cảm biến nằm ngang, hướng thẳng lên trời, vì chỉ số UV được định nghĩa trên mặt phẳng ngang.
- Đứng chỗ trống, không có cây, nhà, người che khuất một phần bầu trời. Bóng của chính bạn không được đổ lên máy.
- Đo vào giữa trưa, khoảng 10–14 giờ, là lúc UV cao nhất, để so với dự báo.
- Đọc trung bình vài giây, vì mây trôi làm số nhấp nhô.
- So với bản tin: nếu máy luôn lệch xa so với chỉ số dự báo hoặc đo đạc chính thức ở nơi gần nhất trong ngày trời quang, máy có vấn đề.
Muốn biết mức UV lên da ở tư thế đứng, ngồi, hãy nhớ: chỉ số UV đo trên mặt ngang, còn mặt, vai, cánh tay nghiêng theo nhiều hướng nên nhận lượng khác nhau. Chỉ số là mốc so sánh, không phải liều chính xác lên từng chỗ trên cơ thể.
Những điều trái trực giác về tia UV
- Trời mát không có nghĩa UV thấp. Mắt và da cảm thấy nóng là do tia hồng ngoại; tia UV không gây cảm giác nóng. Gió mát trên biển hay trên núi dễ làm người ta cháy nắng mà không biết.
- Mây mỏng chặn ít. WHO cho biết tới 80% tia UV có thể xuyên qua lớp mây mỏng. Mây dày, mưa thì chặn đáng kể.
- Mặt đất hắt ngược lại: tuyết mới phản xạ tới khoảng 80% UV, bọt sóng biển khoảng 25%, cát khô khoảng 15%. Ngồi dưới ô ở bãi biển vẫn nhận UV hắt từ cát.
- Lên cao UV tăng: trung bình khoảng 10% cho mỗi 1.000 m độ cao. Leo núi cao, nắng mạnh hơn hẳn đồng bằng dù không khí lạnh.
- Dưới nước chưa an toàn: theo WHO, khoảng một nửa lượng UV vẫn xuống tới độ sâu nửa mét.
- Kính: kính cửa sổ thường chặn phần lớn UVB nhưng để lọt một phần UVA. Ngồi cạnh cửa kính lâu ngày vẫn tiếp xúc UVA.
- Quy tắc bóng: bóng của bạn ngắn hơn chiều cao người tức là mặt trời đang cao, UV đang mạnh. Đây là cách ước lượng không cần máy, WHO cũng khuyến khích dùng.
Chỉ số UV trên điện thoại lấy từ đâu
Hầu hết điện thoại không có cảm biến UV. Con số trong ứng dụng thời tiết là dự báo bằng mô hình: tính từ độ cao mặt trời theo giờ và vị trí, lượng ozon trong khí quyển, dự báo mây, độ cao địa hình, độ phản xạ mặt đất. Dự báo trời quang thường khá sát; ngày mây biến động thì kém hơn. Đây vẫn là nguồn tiện nhất cho người thường, và nhiều cơ quan khí tượng công bố chỉ số UV cho các thành phố.
Một số thiết bị đeo và miếng dán đổi màu theo tia UV cũng đã xuất hiện, tiện để nhắc thoa lại kem chống nắng, nhưng độ chính xác khác nhau nhiều giữa các sản phẩm.
Khi nào cần một chiếc máy đo UV
Người thường hầu như không cần: dự báo UV và quy tắc bóng đủ để quyết định. Máy đo UV đúng chuẩn đáng mua khi bạn cần đo tại chỗ những nơi dự báo không phản ánh được (núi cao, mặt nước, công trường), khi làm giáo dục khoa học, khi theo dõi người lao động ngoài trời, hoặc khi cần kiểm tra đèn UV trong công việc (với loại máy đo cường độ phù hợp, không phải máy chỉ số UV).
Về sức khoẻ, bảo vệ da khỏi UV là kiến thức phổ thông; ai có tiền sử bệnh da, dùng thuốc làm da nhạy nắng, hoặc thấy nốt ruồi thay đổi hình dạng, màu sắc nên hỏi bác sĩ da liễu.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ số UV bao nhiêu là nguy hiểm?
Theo thang của WHO, 3–5 là trung bình, 6–7 cao, 8–10 rất cao, từ 11 trở lên là cực cao. WHO khuyên bắt đầu che chắn từ mức 3, và hạn chế ra nắng giữa trưa khi chỉ số từ 8 trở lên.
Máy đo UV cầm tay có chính xác không?
Chỉ máy có cảm biến lọc theo phổ gây đỏ da chuẩn CIE và đã hiệu chuẩn mới cho chỉ số UV đáng tin. Nhiều máy rẻ chỉ đo cường độ UVA bằng mW/cm², con số này không đổi thẳng sang chỉ số UV được.
Chỉ số UV trên điện thoại lấy từ đâu?
Phần lớn điện thoại không có cảm biến UV; con số là dự báo từ mô hình tính theo độ cao mặt trời, lượng ozon, mây và địa hình. Ngày trời quang dự báo thường khá sát, ngày mây thay đổi nhanh thì kém hơn.
Trời nhiều mây có cần chống nắng không?
Có, nếu mây mỏng. WHO cho biết tới 80% tia UV có thể xuyên qua lớp mây mỏng, và tia UV không gây cảm giác nóng nên dễ bị chủ quan.
UVA và UVB khác nhau thế nào?
UVB có bước sóng 280–315 nm, gây cháy nắng mạnh nhất; UVA có bước sóng 315–400 nm, xuyên sâu hơn vào da và góp phần lão hoá da. Chỉ số UV cân cả hai theo mức gây đỏ da, nên phần UVB được tính nặng hơn nhiều.
