Nhà có bếp than, lò sưởi đốt nhiên liệu, máy phát điện, bình nóng lạnh gas hay gara để ô tô thì nên có máy báo khí CO, vì cacbon monoxit không màu, không mùi, không gây cay mắt, và người ngộ độc thường thấy buồn ngủ chứ không hoảng hốt bỏ chạy. Máy báo CO dùng cảm biến điện hoá, kêu khi nồng độ vượt ngưỡng trong một khoảng thời gian nhất định, chẳng hạn khoảng 50 ppm kéo dài cỡ một giờ hoặc vài trăm ppm trong vài phút. Nó khác máy báo khói và khác máy đo CO2; một chiếc máy vài trăm nghìn đồng đặt đúng chỗ có thể là khoản chi đáng nhất trong nhà.
Vì sao CO nguy hiểm đến vậy
CO sinh ra khi nhiên liệu chứa cacbon (than, củi, gas, xăng, dầu) cháy thiếu oxy. Hít vào, CO gắn vào hemoglobin trong máu chặt hơn oxy khoảng hơn hai trăm lần, tạo thành cacboxyhemoglobin, chiếm chỗ của oxy. Cơ thể thiếu oxy từ bên trong dù phổi vẫn hít thở bình thường.
Triệu chứng sớm rất dễ nhầm: đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, mệt, giống cảm cúm hay say nắng. Dấu hiệu đáng ngờ là nhiều người trong cùng một nhà cùng bị, hoặc triệu chứng đỡ đi khi ra khỏi nhà. Nồng độ cao hơn gây lú lẫn, ngất, co giật, tử vong. Người đang ngủ gần như không có cơ hội nhận ra.
Một chi tiết ít người biết: máy đo SpO2 kẹp ngón tay không phát hiện được ngộ độc CO. Loại máy hai bước sóng phổ biến nhìn cacboxyhemoglobin gần giống hemoglobin mang oxy, nên vẫn có thể báo 97–99% trong khi người bệnh đang thiếu oxy nặng. Chẩn đoán cần xét nghiệm máu hoặc thiết bị đo chuyên dụng ở cơ sở y tế.
Ngưỡng CO theo WHO: đọc ppm cho đúng
Hướng dẫn chất lượng không khí trong nhà của WHO (2010) đặt giới hạn theo thời gian tiếp xúc. Quy đổi gần đúng sang ppm ở điều kiện thường:
| Thời gian tiếp xúc | Giới hạn WHO (mg/m³) | Xấp xỉ ppm |
|---|---|---|
| 15 phút | 100 | khoảng 87 |
| 1 giờ | 35 | khoảng 30 |
| 8 giờ | 10 | khoảng 9 |
| 24 giờ | 7 | khoảng 6 |
Trong một ngôi nhà bình thường không có nguồn đốt, CO thường chỉ vài ppm trở xuống. Nấu bếp gas có thể làm CO quanh bếp tăng lên trong lúc nấu, nhất là khi lửa vàng, cháy không đều. Hút thuốc trong phòng kín cũng làm CO tăng.
Máy báo CO hoạt động thế nào
Cảm biến điện hoá: loại phổ biến nhất
Bên trong là một tế bào điện hoá nhỏ có điện cực và chất điện phân. CO khuếch tán vào, bị oxy hoá ở điện cực, sinh ra dòng điện tỉ lệ với nồng độ CO. Cảm biến loại này tiêu thụ điện rất ít (chạy pin được nhiều năm), chọn lọc CO khá tốt, nhưng có tuổi thọ: điện cực và chất điện phân già đi.
Cảm biến bán dẫn oxit kim loại
Một lớp oxit thiếc được nung nóng, điện trở thay đổi khi gặp khí khử như CO. Loại này tốn điện hơn (thường cắm điện lưới) và dễ bị các khí khác làm nhiễu như hơi cồn, hơi dung môi.
Vì sao máy không kêu ngay khi thấy CO
Máy báo CO gia dụng được thiết kế để kêu theo liều, tức nồng độ nhân thời gian, chứ không kêu ngay khi CO vừa nhích lên. Tiêu chuẩn châu Âu EN 50291 yêu cầu đại ý: ở 50 ppm máy phải báo trong khoảng 60–90 phút, ở 100 ppm trong khoảng 10–40 phút, ở 300 ppm trong vòng 3 phút. Tiêu chuẩn UL 2034 của Mỹ có các mốc tương tự nhưng cao hơn một chút. Cách thiết kế này để tránh kêu oan mỗi khi bật bếp, nhưng cũng có nghĩa là: máy im lặng không có nghĩa là không có chút CO nào. Một số mẫu có màn hình hiển thị cả mức thấp và mức cao nhất đã ghi được, hữu ích để phát hiện rò rỉ âm ỉ.
Những tình huống ở Việt Nam cần máy báo CO nhất
- Đốt than sưởi trong phòng kín những đợt rét đậm ở miền Bắc. Hầu như mùa đông nào báo chí cũng đưa tin ngộ độc vì đốt than, nhất là sưởi cho trẻ nhỏ và người già.
- Bếp than tổ ong, bếp củi đặt trong bếp kín hoặc gần chỗ ngủ.
- Máy phát điện chạy xăng, dầu khi mất điện: tuyệt đối không đặt trong nhà, trong gara hay sát cửa sổ. Khí xả có CO rất cao.
- Ngồi trong ô tô nổ máy trong gara kín hoặc tầng hầm kém thông gió, kể cả để chạy máy lạnh.
- Bình nóng lạnh gas, lò sưởi gas lắp trong phòng tắm hoặc phòng nhỏ không có ống thải ra ngoài.
- Nhà hàng lẩu nướng than trong phòng kín thông gió kém.
Lắp đặt và bảo trì máy báo CO
Đặt máy ở đâu
Luôn ưu tiên hướng dẫn của nhà sản xuất, vì vị trí phụ thuộc thiết kế từng máy. Vài nguyên tắc chung:
- Gần chỗ ngủ: ít nhất một máy ở hành lang ngoài phòng ngủ, hoặc trong phòng có thiết bị đốt. Nhà nhiều tầng nên có mỗi tầng một máy.
- Không sát nguồn đốt: đặt cách bếp, lò vài mét để tránh kêu oan mỗi lần đánh lửa. Không đặt ngay trên bếp, trong tủ, sau rèm.
- Không đặt ở chỗ gió lùa mạnh như cạnh cửa sổ, quạt, cửa gió máy lạnh, vì gió pha loãng khí trước khi tới cảm biến.
- Không đặt trong phòng tắm ẩm hoặc nơi quá nóng, trừ khi máy ghi rõ dùng được.
- Độ cao: CO nặng gần bằng không khí và trộn đều theo dòng khí ấm, nên nhiều hãng cho phép đặt trên tường ngang tầm thở hoặc trên trần. Làm theo chỉ dẫn cụ thể đi kèm máy.
Nút thử, tuổi thọ và vệ sinh
- Nút thử chủ yếu kiểm tra pin, mạch và còi. Nhiều máy không cho CO thật vào cảm biến khi bấm nút thử. Đừng thử bằng khói thuốc hay khí xả xe; vừa nguy hiểm vừa có thể làm hỏng cảm biến.
- Tuổi thọ cảm biến thường khoảng 5–10 năm tuỳ hãng. Máy tốt có tín hiệu báo hết hạn riêng (tiếng bíp khác, đèn khác). Ghi ngày lắp lên mặt máy.
- Thay pin theo hướng dẫn; nhiều máy dùng pin liền đủ cho cả đời cảm biến.
- Giữ sạch: bụi, dầu mỡ, sơn, keo xịt bám vào lỗ thông khí làm giảm độ nhạy. Khi sơn nhà, nên tháo máy ra hoặc che theo chỉ dẫn.
Máy kêu thì làm gì
- Coi như có CO thật, đừng tự an ủi là máy hỏng.
- Mở cửa, đưa mọi người và vật nuôi ra chỗ thoáng ngay. Tắt thiết bị đốt nếu làm được nhanh và an toàn.
- Ai có triệu chứng (đau đầu, buồn nôn, lơ mơ) hoặc người già, trẻ nhỏ, phụ nữ có thai: gọi cấp cứu 115 hoặc đến cơ sở y tế, nói rõ nghi ngộ độc CO. Cơ sở y tế sẽ cho thở oxy và quyết định điều trị phù hợp.
- Không quay vào nhà cho tới khi đã thông gió kỹ và tìm ra nguồn. Nhờ thợ kiểm tra thiết bị đốt, ống khói, ống thải trước khi dùng lại.
Máy báo CO, máy báo khói, máy báo gas: đừng nhầm
| Thiết bị | Phát hiện | Đặt ở đâu |
|---|---|---|
| Máy báo CO | Khí CO từ cháy không hết | Gần chỗ ngủ, phòng có thiết bị đốt |
| Máy báo khói | Hạt khói của đám cháy | Trần nhà, hành lang, cầu thang |
| Máy báo rò gas (LPG) | Khí gas đốt chưa cháy, nặng hơn không khí | Thấp, gần sàn, cạnh bếp gas |
| Máy đo CO2 | CO2 do người thở ra, chỉ báo thông gió | Nơi người ngồi |
Có máy kết hợp báo khói và CO trong một vỏ. Máy báo rò gas không thay được máy báo CO và ngược lại, vì chúng đo hai khí khác nhau ở hai độ cao khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Máy báo khí CO là gì, có cần thiết không?
Máy báo CO dùng cảm biến, thường là điện hoá, để phát hiện cacbon monoxit và kêu khi nồng độ đủ nguy hiểm. Nó rất nên có ở nhà dùng bếp than, củi, máy phát điện, thiết bị gas hoặc có gara, vì CO không màu không mùi và người ngộ độc thường buồn ngủ chứ không nhận ra.
Nồng độ CO bao nhiêu ppm là nguy hiểm?
Theo WHO, giới hạn trong nhà khoảng 87 ppm cho 15 phút, 30 ppm cho 1 giờ và 9 ppm cho 8 giờ. Nhà không có nguồn đốt thường chỉ vài ppm trở xuống; vài trăm ppm có thể gây triệu chứng nặng trong thời gian ngắn.
Nên đặt máy báo CO ở đâu?
Đặt gần chỗ ngủ và trong phòng có thiết bị đốt, cách bếp lò vài mét, tránh gió lùa, phòng tắm ẩm và chỗ quá nóng. Độ cao cụ thể làm theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
Máy đo SpO2 có phát hiện ngộ độc CO không?
Không. Máy kẹp ngón tay thông thường nhìn cacboxyhemoglobin gần giống hemoglobin mang oxy, nên có thể vẫn báo SpO2 bình thường khi người bệnh đang ngộ độc. Nghi ngộ độc CO cần đến cơ sở y tế để xét nghiệm.
Vì sao máy báo CO không kêu ngay khi bật bếp?
Máy gia dụng được thiết kế kêu theo liều, tức nồng độ kéo dài trong một khoảng thời gian, để không kêu oan mỗi lần đánh lửa. Ví dụ tiêu chuẩn EN 50291 yêu cầu báo trong 60–90 phút ở 50 ppm và trong 3 phút ở 300 ppm.
