Đồ vật bị nguyền là một trong những mô típ lâu đời nhất của văn chương: một món đồ ban cho người sở hữu điều họ muốn, rồi đòi lại một cái giá đắt hơn nhiều. Từ chiếc nhẫn của người lùn Andvari trong truyện cổ Bắc Âu, cái chum của Pandora trong thần thoại Hy Lạp, tới bàn tay khỉ của W. W. Jacobs hay chiếc Nhẫn Chúa của Tolkien, các câu chuyện ấy đều là hư cấu và thường mang một bài học về lòng tham. Những đồ vật "bị nguyền" ngoài đời như búp bê Annabelle hay kim cương Hope thuộc về truyền thuyết: không có bằng chứng nào cho thấy chúng gây ra điều gì.
Những đồ vật bị nguyền nổi tiếng trong văn chương
| Đồ vật | Tác phẩm | Thời gian | Món quà và cái giá |
|---|---|---|---|
| Cái chum của Pandora | Thần thoại Hy Lạp, qua thơ của Hesiod | Khoảng thế kỷ 8–7 TCN | Tò mò được thoả mãn; mọi tai ương thoát ra, chỉ còn hy vọng ở lại |
| Nhẫn Andvaranaut | Truyện cổ Bắc Âu, Saga Völsunga và Edda | Ghi chép thời Trung cổ | Mang lại vàng bạc; người lùn Andvari nguyền rằng nó sẽ hại mọi người sở hữu |
| Bức chân dung | Bức chân dung Dorian Gray, Oscar Wilde | 1890–1891 | Chàng trai giữ mãi vẻ trẻ đẹp; bức tranh già đi và xấu đi thay cho tâm hồn anh |
| Bàn tay khỉ | Truyện ngắn The Monkey's Paw, W. W. Jacobs | 1902 | Ba điều ước thành hiện thực, nhưng theo cách khủng khiếp nhất |
| Chiếc còi đồng | Truyện ma Oh, Whistle, and I'll Come to You, My Lad, M. R. James | 1904 | Một vị giáo sư thổi thử chiếc còi nhặt được và gọi tới thứ không nên gọi |
| Nhẫn Chúa | Chúa tể những chiếc nhẫn, J. R. R. Tolkien | 1954–1955 | Quyền năng và sự vô hình; dần chiếm lấy ý chí người đeo |
Cần một chú thích nhỏ: trong thơ của Hesiod, thứ Pandora mở là một chiếc chum lớn (tiếng Hy Lạp pithos). Chữ "hộp" phổ biến về sau do các bản dịch và kể lại ở châu Âu thời Phục hưng. "Chiếc hộp Pandora" vì vậy là một ví dụ thú vị về cách đồ vật trong truyện biến đổi qua nhiều lần kể.
Bàn tay khỉ: bài học của ba điều ước
The Monkey's Paw là truyện ngắn được nhắc nhiều nhất khi bàn về đồ vật bị nguyền. Một gia đình người Anh nhận từ người khách một bàn tay khỉ khô, được cho là có phép ban ba điều ước. Người cha ước một khoản tiền nhỏ để trả nợ nhà. Khoản tiền tới đúng con số ấy, nhưng dưới dạng tiền bồi thường sau một tai nạn bi thảm. Hai điều ước còn lại chỉ đẩy gia đình vào nỗi sợ sâu hơn.
Truyện không có cảnh ghê rợn nào được tả trực tiếp. Sức nặng nằm ở chỗ người đọc tự hiểu ra điều gì đang xảy ra sau cánh cửa. Đó là lý do truyện được dựng thành kịch, phim, và được bắt chước vô số lần. Cụm từ "bàn tay khỉ" trong tiếng Anh giờ còn được dùng để chỉ một mong ước thành hiện thực theo cách trớ trêu.
Nhẫn Chúa và nhẫn Andvari: một dòng chảy dài
Tolkien là học giả ngữ văn Anh cổ và Bắc Âu cổ, nên không lạ khi chiếc Nhẫn trong truyện của ông có họ hàng với các chiếc nhẫn bị nguyền trong truyện cổ phương Bắc. Ở Saga Völsunga, chiếc nhẫn vàng bị cướp từ người lùn Andvari mang theo lời nguyền, kéo theo chuỗi phản bội và chết chóc qua nhiều đời chủ. Câu chuyện này cũng là chất liệu cho bộ nhạc kịch Chiếc nhẫn của người Nibelung của nhà soạn nhạc Richard Wagner, công diễn trọn bộ lần đầu năm 1876.
Điều Tolkien làm khác là biến lời nguyền thành một thứ gần như có ý chí: chiếc Nhẫn không chỉ mang vận rủi, nó cám dỗ, thay đổi người đeo từ bên trong. Nhân vật Gollum là hình ảnh rõ nhất cho việc sở hữu một vật lâu ngày có thể khiến người ta đánh mất chính mình.
Vì sao mô típ này sống mãi
- Nó là ngụ ngôn về cái giá. Muốn có mà không phải bỏ công là ước mơ cổ xưa. Đồ vật bị nguyền nhắc rằng điều có được quá dễ thường đi kèm hoá đơn ẩn. Tục ngữ Việt có câu "của thiên trả địa" với ý gần giống: của cải không do mình làm ra thì cũng dễ mất đi.
- Đồ vật là thứ hữu hình. Một lời nguyền trừu tượng khó hình dung; một chiếc nhẫn, một con búp bê thì cầm được, nhìn được. Người đọc dễ gắn nỗi lo vào nó.
- Tâm lý "lây nhiễm" rất người. Các nhà tâm lý học đã ghi nhận rằng nhiều người ngại mặc chiếc áo từng thuộc về kẻ ác, dù áo đã giặt sạch. Cảm giác đồ vật "mang theo" phẩm chất của người chủ cũ là chất liệu tự nhiên cho truyện.
- Cấu trúc kể chuyện gọn. Đồ vật có thể chuyển từ người này sang người khác, nên một lời nguyền có thể nối nhiều câu chuyện, nhiều thế hệ. Mô típ này về sau được dùng lại trong phim truyền hình về nhà kho đồ kỳ lạ, nơi mỗi món đồ đều có năng lực và cái giá riêng.
Đồ vật "bị nguyền" ngoài đời: kể như truyền thuyết
Bên cạnh văn chương, có những đồ vật thật được đồn là mang vận rủi. Viên kim cương Hope, nay nằm ở Viện Smithsonian (Mỹ) từ năm 1958, được gắn với chuyện lời nguyền mà nhiều nhà nghiên cứu cho rằng phần lớn do giới buôn đá quý thời trước thêu dệt để tăng giá trị câu chuyện khi bán. Búp bê Annabelle ngoài đời là một con búp bê vải kiểu Raggedy Ann, nổi tiếng qua lời kể của vợ chồng nhà điều tra hiện tượng lạ Warren và sau đó qua loạt phim kinh dị; con búp bê trên phim được làm lại khác hẳn.
Những câu chuyện ấy có giá trị như văn hoá dân gian hiện đại: chúng cho thấy con người muốn tìm một nguyên nhân cho chuỗi điều không may. Nhưng không có bằng chứng nào cho thấy đồ vật có thể gây hoạ. Khi một chuỗi sự kiện xui xẻo được kể lại, những lần chủ nhân sống bình yên hiếm khi được nhắc tới, và chính sự chọn lọc ấy làm lời nguyền có vẻ "linh nghiệm".
Góc nhìn hôm nay: đọc truyện nguyền rủa một cách tỉnh táo
Truyện đồ vật bị nguyền hay vì nó cho ta trải nghiệm nỗi sợ và rút ra bài học mà không phải trả giá thật. Vài điều mang về:
- Đọc tác phẩm gốc. The Monkey's Paw chỉ vài nghìn chữ và đã thuộc phạm vi công cộng; truyện ma của M. R. James cũng vậy. Đọc bản gốc thấy rõ nghệ thuật "không tả mà gợi" hơn mọi bản chuyển thể.
- Cảnh giác với "đồ bị ám" được rao bán. Trên mạng có người bán búp bê, tranh, trang sức kèm lời quảng cáo "có vong", "bị nguyền", "trừ tà". Đó là chiêu thương mại đánh vào tò mò và nỗi sợ; đừng trả tiền vì những lời ấy, và đừng để chúng gây lo lắng cho trẻ nhỏ trong nhà.
- Không mua đồ vật không rõ nguồn gốc kiểu "đồ cổ đào được". Rủi ro thật ở đây không phải lời nguyền, mà là pháp luật: cổ vật, di vật được bảo vệ theo Luật Di sản văn hoá, mua bán đồ đào trộm có thể vi phạm pháp luật.
- Khi kể cho trẻ, nhấn vào bài học về lòng tham và sự cẩn trọng, và nói rõ đây là truyện.
Câu hỏi thường gặp
Truyện The Monkey's Paw kể về gì?
Truyện ngắn năm 1902 của W. W. Jacobs kể về một gia đình nhận được bàn tay khỉ khô có phép ban ba điều ước. Mỗi điều ước đều thành hiện thực nhưng theo cách bi thảm, nhắc rằng mong muốn đạt được quá dễ thường kèm cái giá đắt.
Chiếc hộp Pandora thật ra là hộp hay chum?
Trong thơ của Hesiod, nguồn cổ nhất kể chuyện Pandora, đó là một chiếc chum lớn gọi là pithos. Chữ "hộp" xuất hiện trong các bản kể lại ở châu Âu thời Phục hưng và trở nên phổ biến về sau.
Nhẫn Chúa của Tolkien lấy cảm hứng từ đâu?
Tolkien là học giả văn học Bắc Âu và Anh cổ, và chiếc Nhẫn có nhiều nét gần với các chiếc nhẫn bị nguyền trong truyện cổ phương Bắc, như nhẫn của người lùn Andvari trong Saga Völsunga. Tuy vậy, ông xây dựng nó thành một thứ riêng, có sức cám dỗ và thay đổi người đeo.
Đồ vật bị nguyền có thật không?
Không có bằng chứng khoa học nào cho thấy đồ vật có thể mang lời nguyền hay gây hoạ. Các câu chuyện như kim cương Hope hay búp bê Annabelle là truyền thuyết, thường được thêu dệt qua lời kể, báo chí và phim ảnh.
Vì sao người ta sợ dùng đồ của người đã khuất hay người xấu?
Các nhà tâm lý học gọi đây là niềm tin "lây nhiễm": cảm giác đồ vật mang theo phẩm chất của người từng dùng nó. Đây là phản ứng tâm lý phổ biến ở nhiều nền văn hoá, không có nghĩa đồ vật thật sự mang điều gì.
