Vì sao người ta thích sưu tầm đồ lạ: tâm lý học và lưu ý an toàn

Người ta thích sưu tầm đồ lạ vì não người được "thưởng" khi gặp điều mới, vì mỗi món đồ kể một câu chuyện mà người sở hữu được góp phần vào, và vì việc gom, phân loại, sắp xếp đem lại cảm giác làm chủ một góc thế giới. Các nhà tâm lý học còn chỉ ra những cơ chế cụ thể: ta đánh giá đồ của mình cao hơn đồ người khác, và ta có xu hướng tin đồ vật mang theo "bản chất" của nơi chốn hay người từng sở hữu nó. Hiểu những cơ chế ấy giúp sưu tầm vui hơn, an toàn hơn và không mắc bẫy.

Sưu tầm đồ lạ là gì

Sưu tầm thông thường hướng tới một bộ hoàn chỉnh: đủ con tem của một năm, đủ đồng xu của một triều đại. Sưu tầm đồ lạ thì khác. Thứ người ta tìm là sự bất thường: một hoá thạch hình thù khác lạ, một dụng cụ y khoa cổ không ai còn biết dùng, một chiếc máy ảnh đời đầu, một mẩu thiên thạch, một bộ xương chim nhỏ. Tiếng Anh có chữ "oddities" và "curiosities" cho dòng sưu tầm này, và ở nhiều nước có hẳn những cửa hàng, chợ phiên dành cho nó.

Về tinh thần, đó là hậu duệ của các phòng kỳ quan Wunderkammer ở châu Âu thế kỷ 16–18, nơi giới quý tộc, học giả gom vỏ ốc, hoá thạch, "sừng kỳ lân" vào cùng một căn phòng. Khác biệt là giờ đây ai cũng có thể có một kệ đồ lạ của riêng mình.

Tâm lý học nói gì về người sưu tầm

Não thích cái mới

Điều mới lạ thu hút sự chú ý gần như tự động. Một vật không giống bất cứ thứ gì từng thấy kích thích tò mò, và tò mò được thoả mãn là một trong những cảm giác dễ chịu nhất mà con người biết. Người sưu tầm đồ lạ, theo nghĩa đó, đang tự tạo cho mình những liều "ngạc nhiên" đều đặn.

Hiệu ứng sở hữu

Trong một thí nghiệm kinh điển công bố năm 1990, các nhà kinh tế học Daniel Kahneman, Jack Knetsch và Richard Thaler phát cho một nhóm sinh viên chiếc cốc rồi cho họ bán. Người có cốc đòi giá cao hơn hẳn mức người không có cốc sẵn lòng trả. Hiện tượng được gọi là hiệu ứng sở hữu: thứ gì đã là của mình thì dường như quý hơn. Với người sưu tầm, đây là lý do món đồ trên kệ nhà mình luôn có vẻ "đặc biệt" hơn món y hệt ở cửa hàng.

Niềm tin vào "bản chất" của đồ vật

Nhà tâm lý học Paul Bloom và nhiều đồng nghiệp đã nghiên cứu vì sao người ta trả giá cao cho đồ từng thuộc về người nổi tiếng, và vì sao bản gốc được quý hơn bản sao hoàn hảo. Một cách giải thích là con người có xu hướng tin đồ vật mang theo một phần "bản chất" của lịch sử nó: nơi nó được tìm thấy, người từng chạm vào. Một mảnh thiên thạch hấp dẫn vì nó từng ở ngoài vũ trụ, dù nhìn qua chỉ như viên đá đen.

Trật tự trong hỗn độn

Phân loại, dán nhãn, sắp xếp là hoạt động đem lại cảm giác kiểm soát và thành thạo. Nhiều người sưu tầm kể rằng phần họ thích nhất không phải lúc mua, mà lúc tra cứu, ghi chép và tìm cho món đồ một chỗ đúng trên kệ.

Cộng đồng và câu chuyện

Đồ lạ là cái cớ tuyệt vời để trò chuyện. Hội nhóm sưu tầm, diễn đàn, chợ phiên là nơi người ta trao đổi kiến thức, kể nguồn gốc món đồ, giúp nhau thẩm định. Với nhiều người, cộng đồng mới là phần thưởng lớn nhất.

Khi nào sở thích trở thành vấn đề

Sưu tầm là một thú vui lành mạnh với hầu hết mọi người. Nó khác với chứng tích trữ (hoarding), một rối loạn được giới tâm thần học mô tả, trong đó người bệnh không thể bỏ đồ đi đến mức nhà cửa không còn dùng được và đời sống bị ảnh hưởng. Vài dấu hiệu phân biệt đơn giản:

Nếu người thân có những dấu hiệu ở cột phải kéo dài, cách tốt nhất là trò chuyện nhẹ nhàng và khuyến khích gặp chuyên gia tâm lý, thay vì tự ý dọn bỏ đồ của họ.

Đồ lạ có thể nguy hiểm thật: những thứ cần biết

Trong giới sưu tầm đồ lạ, những món "nguy hiểm" thật không phải đồ bị đồn có lời nguyền, mà là đồ cũ chứa chất độc hoặc phóng xạ do cách làm của thời trước. Vài nhóm đáng biết:

• Đồng hồ, dụng cụ có sơn dạ quang chứa radium. Trước khoảng giữa thế kỷ 20, nhiều mặt đồng hồ, kim la bàn được sơn bằng hỗn hợp có radium để phát sáng trong tối. Để nguyên trong vỏ kín thì liều chiếu ngoài nhỏ, nhưng tuyệt đối không mở, cạo, đánh bóng lớp sơn, vì hít hoặc nuốt bụi radium mới là rủi ro chính. Không đeo sát người thường xuyên, cất xa chỗ ngủ và tránh tầm tay trẻ em.
• Thuỷ tinh uranium. Loại thuỷ tinh màu vàng xanh phát sáng xanh lá dưới đèn cực tím, phổ biến ở đồ gia dụng thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Mức phóng xạ rất thấp, trưng bày thì không đáng lo, nhưng không nên dùng để đựng thức ăn, đồ uống có tính axit.
• Thú nhồi bông và mẫu vật cũ. Từ thế kỷ 18 tới đầu thế kỷ 20, nhiều người làm tiêu bản dùng xà phòng chứa asen để chống côn trùng. Giới bảo tàng khuyên đeo găng khi cầm mẫu cũ không rõ xử lý, không để trẻ chơi với chúng, rửa tay sau khi chạm.
• Dụng cụ y khoa, nhiệt kế, áp kế cũ chứa thuỷ ngân. Nếu vỡ, không dùng máy hút bụi; thông gió và thu gom theo hướng dẫn của cơ quan y tế, môi trường.

Với đồ nghi có phóng xạ, nhớ đơn vị cho đúng: liều chiếu được tính bằng sievert (Sv) và millisievert (mSv). Một người nhận trung bình vài mSv mỗi năm từ phóng xạ tự nhiên. Đồ sưu tầm kiểu trên, để đúng cách, thường cho liều nhỏ hơn nhiều; rủi ro đáng kể chủ yếu khi làm vỡ, mài, hít bụi. Nếu nghi ngờ một món đồ, hãy hỏi cơ quan an toàn bức xạ hoặc đơn vị có thiết bị đo, đừng tự tháo ra xem.

Những thứ không nên sưu tầm

Một số món đồ lạ hấp dẫn nhưng mua bán là vi phạm pháp luật hoặc đạo đức:

1. Sản phẩm từ động vật hoang dã quý hiếm: ngà voi, sừng tê giác, mai đồi mồi, xương hổ, móng gấu. Việt Nam là thành viên công ước CITES và pháp luật xử lý nghiêm việc buôn bán, tàng trữ các sản phẩm này.
2. Cổ vật, di vật không rõ nguồn gốc, nhất là đồ được giới thiệu là "đào được", "vớt được". Luật Di sản văn hoá quy định chặt việc mua bán, và đồ đào trộm làm mất thông tin khảo cổ không bao giờ lấy lại được.
3. Hài cốt người. Nhiều nước siết chặt việc mua bán xương người, và ngay cả khi hợp pháp, đó là vấn đề tôn trọng người đã khuất và cộng đồng của họ. Nhiều bảo tàng trên thế giới đang trao trả hài cốt về nơi gốc.
4. Mẫu vật lấy từ khu bảo tồn, san hô, đá trong vườn quốc gia. Nhặt một viên có vẻ vô hại, nhưng hàng nghìn người cùng nhặt thì cả hệ sinh thái mất đi.

Góc nhìn hôm nay: sưu tầm như một nhà khoa học nhỏ

Cách tốt nhất để thú vui này có ý nghĩa lâu dài là học theo người quản lý hiện vật bảo tàng:

• Mỗi món một hồ sơ: số thứ tự, tên, nguồn gốc, ngày có được, giá mua, tình trạng, ảnh chụp. Một món đồ không có lý lịch mất đi phần lớn giá trị, kể cả giá trị câu chuyện.
• Bảo quản đúng chất liệu: tránh nắng trực tiếp, giữ độ ẩm ổn định, nhất là trong khí hậu nóng ẩm như Việt Nam, nơi nấm mốc và côn trùng là kẻ thù số một của đồ giấy, vải, gỗ, xương.
• Kiểm chứng trước khi tin: đồ lạ là mảnh đất màu mỡ của hàng giả và lời quảng cáo thổi phồng. Thiên thạch giả, "hoá thạch" ghép, đồ cổ làm cũ đều phổ biến. Hỏi người có chuyên môn, so với mẫu ở bảo tàng, và đừng mua chỉ vì câu chuyện hay.
• Đi xem bộ sưu tập lớn: các bảo tàng thiên nhiên, bảo tàng lịch sử là nơi thấy những món đồ lạ đã được nghiên cứu kỹ, kèm nhãn và chú thích. Đó cũng là cách học thẩm định tốt nhất.