Máy đo EMF sóng điện từ: dùng đúng, đọc số đúng và hiểu đúng rủi ro

Máy đo EMF đo trường điện từ quanh ta, nhưng "EMF" gồm nhiều thứ khác hẳn nhau: từ trường tần số thấp 50 Hz từ dây điện và đồ gia dụng (đo bằng µT hoặc mG), điện trường (V/m), và sóng vô tuyến từ wifi, điện thoại, trạm phát sóng (đo bằng V/m hoặc mW/m²). Mỗi loại cần một đầu đo riêng, nên phải biết máy mình đo gì trước khi đọc số. Ở mức người dân thường gặp trong nhà và ngoài phố, trường điện từ thường thấp hơn nhiều so với giới hạn phơi nhiễm quốc tế của ICNIRP, và theo WHO, đến nay chưa có tác hại sức khoẻ nào được xác lập do sóng điện thoại.

EMF là gì: ba loại trường, ba loại máy

Nhiều máy bình dân gộp cả ba vào một hộp, mỗi chế độ một đơn vị. Còn những ứng dụng "máy dò EMF" trên điện thoại thường chỉ dùng từ kế có sẵn trong máy, tức đo từ trường tĩnh và biến đổi chậm, hoàn toàn không đo được sóng vô tuyến. Thấy số trong ứng dụng nhảy khi đưa gần nồi cơm điện là do khối kim loại và nam châm, không phải "sóng".

Một điểm nữa cần nhớ: tất cả các loại trên đều là bức xạ không ion hoá, năng lượng mỗi lượng tử quá thấp để bứt electron khỏi nguyên tử hay phá vỡ trực tiếp liên kết trong DNA. Đó là khác biệt căn bản với tia X và tia gamma mà máy đếm Geiger đo.

Đọc số cho đúng: những con số thường gặp

Từ trường 50 Hz

Trong phần lớn nhà ở, từ trường nền xa đồ điện chỉ cỡ vài phần trăm đến vài phần mười µT. Sát các thiết bị có động cơ hay biến áp như máy sấy tóc, máy cạo râu, lò vi sóng, quạt, số có thể lên vài µT đến vài chục µT, nhưng giảm cực nhanh khi lùi ra: với nguồn nhỏ, gấp đôi khoảng cách có thể làm từ trường giảm tới khoảng tám lần. Ra cách nửa mét đến một mét, phần lớn đồ gia dụng đã gần về mức nền. Ngay dưới đường dây cao thế, số đo thường cỡ vài µT tuỳ dòng tải.

Mức tham chiếu cho công chúng theo hướng dẫn năm 2010 của Uỷ ban Quốc tế về Bảo vệ Bức xạ Không ion hoá (ICNIRP) ở 50 Hz là 200 µT cho từ trường và 5 kV/m cho điện trường.

Sóng vô tuyến

Mức tham chiếu của ICNIRP cho công chúng phụ thuộc tần số. Theo bản hướng dẫn 1998 còn được nhiều nước dùng, khoảng 41 V/m ở 900 MHz, khoảng 58 V/m ở 1.800 MHz, và 61 V/m cho dải 2–300 GHz; bản cập nhật năm 2020 giữ mức bảo vệ tương đương và bổ sung cho các dải 5G. Các đợt khảo sát đo thực tế ở nhiều nước cho thấy mức sóng ở nơi công cộng, trường học, nhà ở thường chỉ bằng một phần rất nhỏ những giới hạn này.

Đơn vị dễ gây hoảng: máy hiện "5.000 µW/m²" nghe lớn, nhưng đó mới chỉ là 0,005 W/m², tức một phần nghìn lần nhỏ hơn mức tham chiếu 10 W/m² cho dải tần trên 2 GHz. Luôn đổi về cùng đơn vị trước khi kết luận.

WHO và IARC nói gì, nói đúng mực

Năm 2011, Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC, thuộc WHO) xếp trường điện từ tần số vô tuyến vào nhóm 2B: "có thể gây ung thư cho người", chủ yếu dựa trên một số nghiên cứu quan sát về người dùng điện thoại nhiều và bằng chứng hạn chế. Từ trường tần số rất thấp đã được xếp vào nhóm 2B từ năm 2001, dựa trên một số nghiên cứu dịch tễ ghi nhận liên quan thống kê yếu với bệnh bạch cầu ở trẻ em ở mức phơi nhiễm trung bình cao hơn khoảng 0,3–0,4 µT, mà chưa chứng minh được quan hệ nhân quả.

Cần hiểu nhóm 2B nghĩa là gì: đó là phân loại mức độ chắc chắn của bằng chứng, không phải mức độ nguy hiểm. Cùng nhóm 2B có cả chiết xuất lô hội nguyên lá và rau muối kiểu truyền thống châu Á. Nhóm này dành cho những thứ chưa loại trừ được khả năng, cần nghiên cứu thêm.

Từ đó đến nay, nghiên cứu tiếp tục tích luỹ. Một tổng quan hệ thống do WHO đặt hàng, công bố năm 2024, không tìm thấy liên quan giữa sử dụng điện thoại di động và ung thư não. Trang thông tin của WHO nêu rằng đến nay chưa có tác hại sức khoẻ nào được xác lập là do dùng điện thoại di động. Tác động sinh học duy nhất đã được xác lập rõ của sóng vô tuyến là làm nóng mô ở cường độ cao, và các giới hạn ICNIRP được đặt thấp hơn nhiều lần so với ngưỡng gây nóng ấy.

Với người vẫn muốn giảm phơi nhiễm, WHO gợi ý những cách đơn giản: dùng tai nghe hoặc loa ngoài khi gọi lâu. Một mẹo ít người biết: điện thoại phát mạnh hơn khi sóng yếu, vì phải "gào" lên để trạm nghe thấy. Gọi ở nơi sóng tốt thực ra giảm phơi nhiễm từ chính chiếc máy, nên nhiều trạm phát sóng hơn không có nghĩa là bạn nhận nhiều hơn.

Chứng "nhạy cảm điện từ": triệu chứng thật, nguyên nhân chưa phải sóng

Một số người cho biết họ bị đau đầu, mệt, mất ngủ khi ở gần wifi hay trạm phát sóng. WHO ghi nhận các triệu chứng này là có thật và có thể rất khó chịu. Nhưng trong các thí nghiệm mù đôi, khi người tham gia không biết thiết bị đang bật hay tắt, họ không phân biệt được tốt hơn đoán ngẫu nhiên, và triệu chứng xuất hiện cả khi thiết bị tắt mà họ tưởng là bật. Vì vậy WHO khuyên bác sĩ đánh giá và điều trị triệu chứng, xem xét cả các yếu tố môi trường khác như tiếng ồn, ánh sáng, chất lượng không khí, căng thẳng. Người gặp triệu chứng kéo dài nên đi khám, thay vì tự đo rồi tự kết luận.

Máy EMF và "săn ma": vì sao kim cứ nhảy

Các chương trình truyền hình săn ma hay dùng máy đo EMF có dãy đèn nhấp nháy và coi đèn sáng là dấu hiệu "có hiện diện". Thực tế, máy đó là máy đo từ trường tần số thấp giá rẻ. Đèn nhảy vì những nguyên nhân rất đời thường:

• Dây điện âm tường, nhất là dây đi lệch, dây có dòng chạy qua tải lớn.
• Điện thoại trong túi người cầm máy đang liên lạc với trạm.
• Bộ đổi nguồn, đèn huỳnh quang, tủ lạnh vừa khởi động.
• Chính tay người đo: máy một trục quay hướng khác là số khác, vì nó chỉ đo từ trường theo một phương.

Không có nghiên cứu khoa học nào cho thấy máy đo EMF phát hiện được điều gì ngoài trường điện từ của thiết bị và dây điện. Nếu thấy số bất thường trong nhà, đó có thể là manh mối kỹ thuật hữu ích: dây điện đi sai, tiếp đất kém, hay dây pha và dây trung tính tách nhau khiến từ trường không triệt tiêu. Việc đó nên nhờ thợ điện có chuyên môn kiểm tra.

Dùng máy đo EMF cho đúng việc

1. Biết máy đo gì: đọc thông số dải tần. Máy RF rẻ thường chỉ đo tới khoảng vài GHz, không phủ hết các băng tần mới.
2. Ưu tiên máy ba trục (đẳng hướng) cho từ trường và RF; máy một trục phải xoay đủ hướng để tìm giá trị lớn nhất.
3. Giữ máy cách người, nhất là khi đo điện trường, vì cơ thể làm méo trường.
4. Đọc trung bình, không nhìn đỉnh: wifi và điện thoại phát theo từng xung ngắn, số đỉnh có thể cao hơn trung bình nhiều lần. Giới hạn ICNIRP cho RF tính theo trung bình thời gian.
5. So với mức tham chiếu đúng đơn vị và đúng tần số.

Việc hữu ích nhất cho người thường: tìm vị trí kê giường, bàn làm việc xa máy biến áp, bảng điện, bộ sạc lớn nếu muốn yên tâm; phát hiện dây điện đi sai; và tự kiểm chứng tin đồn thay vì hoang mang.