Bốn cấp an toàn sinh học, từ BSL-1 đến BSL-4, là bốn mức "đóng gói" mà một phòng thí nghiệm áp dụng tuỳ theo mức nguy hiểm của vi sinh vật nó làm việc. BSL-1 gần giống một phòng học thực hành sạch sẽ; BSL-4 là phòng kín hoàn toàn, nhân viên mặc bộ áo áp suất dương có ống cấp khí riêng. Càng lên cấp cao, rào chắn giữa con người, mẫu và môi trường bên ngoài càng dày thêm một lớp.
BSL viết tắt của gì và ai đặt ra
BSL là viết tắt của Biosafety Level, nghĩa là cấp an toàn sinh học. Hai tài liệu nền móng mà gần như mọi quốc gia tham chiếu là:
- Sổ tay An toàn sinh học phòng thí nghiệm (Laboratory Biosafety Manual) của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Ấn bản đầu năm 1983, ấn bản thứ tư năm 2020.
- BMBL (Biosafety in Microbiological and Biomedical Laboratories) do CDC và Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH) biên soạn. Ấn bản thứ sáu cũng ra năm 2020.
Cần phân biệt hai khái niệm hay bị dùng lẫn. An toàn sinh học (biosafety) là giữ cho con người và môi trường không bị phơi nhiễm ngoài ý muốn. An ninh sinh học (biosecurity) là ngăn mẫu bị mất, bị đánh cắp hay bị dùng sai mục đích. Một phòng thí nghiệm tốt phải lo cả hai: cửa có khoá, sổ kiểm kê mẫu, phân quyền ra vào, chứ không chỉ có tủ và áo bảo hộ.
Bốn cấp nhìn từ ngoài vào
| Cấp | Loại tác nhân (mô tả chung) | Rào chắn chính | Hình dung |
|---|---|---|---|
| BSL-1 | Vi sinh vật đã hiểu rõ, không được biết là gây bệnh thường xuyên ở người trưởng thành khoẻ mạnh | Thực hành vi sinh chuẩn, bồn rửa tay, mặt bàn dễ lau | Phòng thực hành vi sinh ở trường đại học |
| BSL-2 | Tác nhân có nguy cơ vừa phải, bệnh gây ra thường có cách phòng hoặc điều trị | Thêm tủ an toàn sinh học cho thao tác tạo giọt bắn, hạn chế ra vào, nồi hấp tiệt trùng gần tầm tay | Phần lớn phòng xét nghiệm bệnh viện |
| BSL-3 | Tác nhân có thể gây bệnh nặng, lây qua đường hô hấp | Phòng đệm hai cửa, áp suất âm, khí thải lọc HEPA, mọi thao tác hở làm trong tủ | Phòng xét nghiệm chuyên sâu của viện quốc gia |
| BSL-4 | Tác nhân nguy hiểm cao, nguy cơ đe doạ tính mạng, thường chưa có vắc xin hay thuốc đặc hiệu | Toà nhà hoặc khu tách biệt, áo áp suất dương hoặc tủ găng kín hoàn toàn, tắm hoá chất khi ra | Chỉ vài chục cơ sở trên toàn thế giới |
Bảng này cố ý không kể tên mầm bệnh cụ thể. Lý do không phải giấu giếm: các sổ tay chính thức đều có danh mục chi tiết, nhưng xếp cấp cho một công việc không bao giờ chỉ dựa vào tên vi sinh vật. Cùng một tác nhân, xét nghiệm chẩn đoán trên mẫu bệnh phẩm có thể làm ở BSL-2 với biện pháp tăng cường, còn nuôi cấy số lượng lớn lại cần cấp cao hơn. Đó là lý do WHO đổi cách tiếp cận ở ấn bản 2020, sẽ nói ở phần dưới.
Đi sâu từng cấp
BSL-1: kỷ luật là chính
Ở cấp thấp nhất, rào chắn chủ yếu là thói quen. Không ăn uống, không trang điểm trong phòng. Không hút pipet bằng miệng. Rửa tay khi ra. Lau khử khuẩn mặt bàn sau mỗi buổi. Mặc áo blouse, đeo kính khi có nguy cơ văng bắn. Nghe đơn giản, nhưng gần như mọi quy tắc ở cấp cao hơn đều xây trên nền này. Một người quen tay cẩu thả ở BSL-1 sẽ mang thói quen đó lên mọi cấp.
BSL-2: thêm một chiếc tủ và một cánh cửa
BSL-2 bổ sung ba thứ. Thứ nhất là tủ an toàn sinh học (thường là cấp II) cho mọi thao tác có thể tạo hạt khí dung: lắc mạnh, ly tâm mở nắp, nghiền mẫu. Thứ hai là hạn chế ra vào: biển cảnh báo nguy hại sinh học ở cửa, chỉ người được đào tạo mới vào. Thứ ba là xử lý chất thải tại chỗ, có nồi hấp hoặc quy trình khử nhiễm đã được kiểm chứng. Vật sắc nhọn được hạn chế tối đa, và có hộp kháng thủng riêng.
BSL-3: không khí chỉ đi một chiều
Từ BSL-3, bản thân căn phòng trở thành một thiết bị an toàn. Không khí được thiết kế để luôn chảy từ vùng sạch vào vùng có nguy cơ, nhờ áp suất trong phòng thấp hơn hành lang. Khí thải đi qua bộ lọc HEPA trước khi ra ngoài. Lối vào có phòng đệm với hai cửa không mở cùng lúc. Các lỗ xuyên tường cho ống, dây điện đều được bịt kín để có thể xông khử khuẩn cả phòng. Nhân viên mặc áo choàng kín phía trước, dùng mặt nạ lọc theo đánh giá rủi ro, và được theo dõi sức khoẻ định kỳ.
BSL-4: một toà nhà bên trong toà nhà
Có hai kiểu phòng BSL-4. Kiểu tủ găng (cabinet lab): mọi thao tác diễn ra trong tủ an toàn sinh học cấp III kín khí, người làm thò tay qua găng cao su gắn liền vào tủ. Kiểu áo áp suất dương (suit lab): nhân viên mặc bộ áo liền thân, được cấp khí thở qua ống nối trên trần; nếu áo thủng, không khí sẽ phụt ra ngoài thay vì lọt vào. Khi ra, họ đi qua buồng tắm hoá chất khử khuẩn bề mặt áo, rồi mới cởi đồ và tắm lại. Nước thải từ phòng cũng được xử lý nhiệt hoặc hoá chất trước khi thải. Hệ thống cấp và thải khí là riêng biệt, có dự phòng.
Theo các khảo sát độc lập như dự án Global BioLabs, số phòng BSL-4 đang hoạt động, đang xây và đang lên kế hoạch trên thế giới chỉ ở mức vài chục, tập trung ở châu Âu, Bắc Mỹ và châu Á. Chi phí xây dựng và vận hành rất cao, đội ngũ cần nhiều năm đào tạo.
Ấn bản WHO 2020: từ "chọn cấp" sang "đánh giá rủi ro"
Điều nhiều người chưa biết: Sổ tay WHO ấn bản thứ tư không còn lấy bốn cấp làm trục chính. Lý do là cách cũ dễ dẫn tới hai sai lầm. Một là xây phòng quá mức cần thiết, tốn kém, rồi không đủ tiền bảo trì nên chính các hệ thống phức tạp lại hỏng. Hai là tin rằng "phòng đạt cấp X" là đủ an toàn, trong khi phần lớn sự cố bắt nguồn từ thao tác của con người.
Ấn bản 2020 chia biện pháp thành ba nhóm:
- Yêu cầu cốt lõi (core requirements): bộ thực hành và cơ sở vật chất tối thiểu mà mọi phòng thí nghiệm phải có, đủ cho phần lớn công việc thường ngày.
- Biện pháp kiểm soát tăng cường (heightened control measures): thêm vào khi đánh giá rủi ro cho thấy cần, chẳng hạn một thao tác cụ thể tạo nhiều khí dung.
- Biện pháp ngăn chặn tối đa (maximum containment measures): dành cho số ít công việc rủi ro rất cao.
Trọng tâm là đánh giá rủi ro cho từng quy trình: tác nhân nào, số lượng bao nhiêu, thao tác ra sao, ai làm, đã được tiêm phòng chưa, sự cố có thể xảy ra là gì. Các thuật ngữ BSL-1 đến BSL-4 vẫn được dùng rộng rãi, BMBL của Mỹ vẫn giữ chúng, và nhiều quy định quốc gia vẫn xây theo bốn cấp. Nhưng tinh thần chung đã chuyển: hỏi "việc này rủi ro thế nào" trước khi hỏi "phòng này cấp mấy".
Phòng xét nghiệm an toàn sinh học ở Việt Nam
Việt Nam quản lý lĩnh vực này theo Luật Phòng, chống bệnh truyền nhiễm năm 2007 và các nghị định hướng dẫn, trong đó Nghị định 103/2016/NĐ-CP quy định về bảo đảm an toàn sinh học tại phòng xét nghiệm. Văn bản chia phòng xét nghiệm thành bốn cấp, ký hiệu từ cấp I đến cấp IV, tương ứng tinh thần của BSL-1 đến BSL-4. Cơ sở muốn làm xét nghiệm với từng nhóm tác nhân phải đáp ứng điều kiện cơ sở vật chất, trang thiết bị, nhân sự đã được đào tạo, và công bố hoặc được cấp giấy chứng nhận tuỳ cấp.
Các phòng cấp III hiện có ở một số viện đầu ngành về vệ sinh dịch tễ và Pasteur. Phần lớn phòng xét nghiệm bệnh viện tuyến tỉnh hoạt động ở cấp II. Khi đọc tin về "phòng xét nghiệm đạt chuẩn an toàn sinh học cấp II", người đọc có thể hiểu đó là mức tương đương BSL-2.
Những hiểu lầm thường gặp
- "Cấp càng cao càng an toàn cho người làm." Không hẳn. Cấp cao hơn có nhiều rào chắn hơn, nhưng cũng nhiều thao tác phức tạp hơn: mặc áo kín, làm việc với găng dày, mỏi mệt sau nhiều giờ. Rủi ro được kiểm soát chứ không biến mất.
- "Có tủ an toàn sinh học là đủ." Tủ chỉ bảo vệ khi được kiểm định định kỳ, đặt đúng chỗ (xa cửa ra vào, xa luồng gió điều hoà), và người dùng thao tác đúng. Tủ chặn tay quá nhanh hoặc chất đồ kín lưới hút gió thì mất tác dụng.
- "BSL-4 là nơi làm vũ khí." Các phòng BSL-4 tồn tại chủ yếu để chẩn đoán, nghiên cứu vắc xin, thuốc và ứng phó dịch bệnh. Việc phát triển vũ khí sinh học bị cấm theo Công ước Cấm vũ khí sinh học có hiệu lực từ năm 1975.
Góc nhìn hôm nay: điều mang về cho người không làm phòng thí nghiệm
Phần lớn chúng ta sẽ không bao giờ bước vào phòng BSL-3. Nhưng cách nghĩ của nghề này dùng được rất rộng. Thứ tự ưu tiên của họ là: loại bỏ nguy cơ nếu được, rồi tới rào chắn kỹ thuật (tủ, áp suất, bộ lọc), rồi tới quy trình và đào tạo, cuối cùng mới tới đồ bảo hộ cá nhân. Đồ bảo hộ là lớp cuối cùng, không phải lớp đầu tiên.
Khi đọc tin về một phòng thí nghiệm mới, hãy hỏi thêm: họ có chương trình đào tạo, kiểm định thiết bị và báo cáo sự cố không, chứ không chỉ "phòng đạt cấp mấy".
Muốn tìm hiểu thêm, Sổ tay An toàn sinh học phòng thí nghiệm ấn bản thứ tư của WHO được phát miễn phí trên trang của tổ chức, kèm các chuyên đề riêng về đánh giá rủi ro, thiết kế phòng và tủ an toàn sinh học. BMBL ấn bản thứ sáu cũng được CDC công bố trực tuyến.
Câu hỏi thường gặp
BSL là gì?
BSL (Biosafety Level) là cấp an toàn sinh học của phòng thí nghiệm, gồm bốn cấp từ BSL-1 đến BSL-4. Mỗi cấp quy định thực hành, thiết bị và thiết kế phòng phù hợp với mức nguy hiểm của công việc. Cách phân cấp này được WHO và CDC/NIH mô tả trong các sổ tay chuẩn.
Phòng thí nghiệm BSL-4 khác BSL-3 thế nào?
BSL-3 dùng áp suất âm, khí thải lọc HEPA, phòng đệm hai cửa và làm mọi thao tác hở trong tủ an toàn sinh học. BSL-4 thêm một lớp ngăn cách tuyệt đối: nhân viên mặc áo áp suất dương có ống cấp khí, hoặc làm qua tủ găng kín hoàn toàn, và phải tắm hoá chất khi ra. BSL-4 thường là khu nhà tách biệt với hệ thống khí và nước thải riêng.
Việt Nam có phòng xét nghiệm an toàn sinh học cấp mấy?
Việt Nam phân phòng xét nghiệm thành bốn cấp theo Nghị định 103/2016/NĐ-CP. Phần lớn phòng xét nghiệm bệnh viện ở cấp II, một số viện đầu ngành có phòng cấp III. Cấp IV đòi hỏi đầu tư rất lớn và hiếm trên thế giới.
An toàn sinh học và an ninh sinh học khác nhau ra sao?
An toàn sinh học bảo vệ con người và môi trường khỏi phơi nhiễm ngoài ý muốn. An ninh sinh học ngăn mẫu bị mất, bị đánh cắp hoặc bị dùng sai mục đích, bằng kiểm soát ra vào, kiểm kê và phân quyền. Một phòng thí nghiệm cần cả hai.
Vì sao WHO không còn nhấn mạnh bốn cấp BSL?
Ấn bản 2020 của Sổ tay WHO chuyển sang tiếp cận dựa trên đánh giá rủi ro cho từng quy trình, chia biện pháp thành yêu cầu cốt lõi, biện pháp tăng cường và biện pháp ngăn chặn tối đa. Mục đích là tránh xây phòng quá mức rồi không bảo trì nổi, và tránh tin rằng phòng đạt cấp cao là đủ an toàn. Thuật ngữ BSL vẫn được dùng rộng rãi.
