Ký hiệu cảnh báo GHS là chín hình đồ cảnh báo in trên nhãn hoá chất theo Hệ thống hài hoà toàn cầu về phân loại và ghi nhãn hoá chất của Liên Hợp Quốc. Mỗi hình là một biểu tượng màu đen trên nền trắng, đặt trong khung hình thoi viền đỏ, cho biết loại nguy hiểm chính: cháy, nổ, ăn mòn, độc cấp tính, hại sức khoẻ lâu dài hay hại môi trường. Học thuộc chín hình này mất mười phút, và dùng được cả đời, từ phòng thí nghiệm tới chai nước tẩy trong nhà.
GHS là gì và vì sao cần một hệ thống chung
Trước GHS, mỗi nước, thậm chí mỗi ngành, có cách ghi nhãn riêng. Châu Âu dùng hình vuông nền cam. Mỹ có nhiều hệ thống song song. Một chai hoá chất có thể bị coi là "độc" ở nước này nhưng chỉ "có hại" ở nước khác. Với hàng hoá đi khắp thế giới, điều đó gây nhầm lẫn và nguy hiểm.
GHS (Globally Harmonized System of Classification and Labelling of Chemicals) được Liên Hợp Quốc thông qua, ấn bản đầu tiên công bố năm 2003, và được sửa đổi khoảng hai năm một lần. Bản thân GHS không phải luật; mỗi quốc gia tự đưa vào quy định của mình, có thể chọn áp dụng một phần. Liên minh châu Âu áp dụng qua Quy định CLP năm 2008, Mỹ đưa vào tiêu chuẩn thông tin nguy hiểm của OSHA năm 2012.
Chín hình đồ cảnh báo
| Mã | Hình vẽ | Ý nghĩa chính | Gặp ở đâu (ví dụ phổ thông) |
|---|---|---|---|
| GHS01 | Quả bom đang nổ | Chất nổ, chất tự phản ứng, peroxide hữu cơ có thể nổ | Ít gặp ngoài công nghiệp chuyên ngành |
| GHS02 | Ngọn lửa | Chất lỏng, rắn, khí dễ cháy; chất tự bốc cháy; chất sinh khí cháy khi gặp nước | Cồn, xăng, dung môi pha sơn, bình xịt |
| GHS03 | Ngọn lửa trên vòng tròn | Chất oxy hoá, có thể gây cháy hoặc làm đám cháy dữ dội hơn | Oxy già nồng độ cao, phân bón amoni nitrat |
| GHS04 | Bình khí | Khí nén, khí hoá lỏng, khí lạnh sâu; có thể nổ khi bị nung nóng | Bình khí công nghiệp, bình khí trong phòng thí nghiệm |
| GHS05 | Chất lỏng nhỏ xuống bàn tay và tấm kim loại | Ăn mòn kim loại, gây bỏng da, tổn thương mắt nghiêm trọng | Axit, kiềm mạnh, một số chất thông cống |
| GHS06 | Đầu lâu xương chéo | Độc cấp tính mức cao, có thể gây tử vong khi nuốt, hít hoặc tiếp xúc da | Một số hoá chất bảo vệ thực vật, hoá chất phòng thí nghiệm |
| GHS07 | Dấu chấm than | Độc cấp tính mức thấp hơn, kích ứng da và mắt, gây dị ứng da, gây buồn ngủ hoặc chóng mặt, hại tầng ozone | Nhiều chất tẩy rửa gia dụng |
| GHS08 | Bóng người có hình ngôi sao ở ngực | Nguy hại sức khoẻ lâu dài: gây ung thư, đột biến gen, hại sinh sản, hại cơ quan đích, mẫn cảm hô hấp, nguy hiểm khi hít sặc vào phổi | Một số dung môi, dầu hoả |
| GHS09 | Cái cây khô và con cá chết | Độc với sinh vật thuỷ sinh | Một số thuốc trừ sâu, hợp chất kim loại nặng |
Lưu ý: trong hệ thống của Liên Hợp Quốc, hình GHS09 về môi trường là tuỳ chọn ở một số nước; Mỹ chẳng hạn không bắt buộc hình này theo quy định của OSHA vì cơ quan đó chỉ quản an toàn lao động. Còn ở châu Âu và nhiều nước khác, nó là bắt buộc.
Hai hình hay bị hiểu sai nhất
Dấu chấm than (GHS07) thường bị xem nhẹ vì trông "hiền". Thật ra nó gom nhiều loại nguy hiểm, trong đó có gây dị ứng da: tiếp xúc lặp lại có thể khiến da phản ứng suốt đời với chất đó. Đừng coi nó là "không sao".
Bóng người có ngôi sao (GHS08) nói về tác hại không thấy ngay. Một chất mang hình này có thể không gây khó chịu gì lúc dùng, nhưng tích luỹ tác hại sau nhiều năm. Chính vì không đau, không rát, người ta dễ chủ quan. Nếu một chai mang cả GHS08 và GHS06, nghĩa là nó vừa độc cấp tính vừa có tác hại lâu dài.
Nhãn GHS không chỉ có hình
Hình đồ chỉ là một trong sáu thành phần của một nhãn đầy đủ. Đọc nhãn đúng cách là đọc cả sáu:
- Tên sản phẩm và thành phần nguy hiểm.
- Hình đồ cảnh báo (một hoặc nhiều).
- Từ cảnh báo: chỉ có hai mức, "Nguy hiểm" (Danger) cho mức nặng và "Cảnh báo" (Warning) cho mức nhẹ hơn. Trên một nhãn chỉ dùng một từ, là từ ứng với nguy cơ nặng nhất.
- Câu cảnh báo nguy cơ (câu H, hazard statement), có mã như H225, H314, mô tả bản chất nguy hiểm.
- Câu phòng ngừa (câu P, precautionary statement), có mã như P280, nói phải làm gì: đeo găng, tránh xa nguồn lửa, xử lý khi dây vào da.
- Thông tin nhà cung cấp: tên, địa chỉ, số điện thoại.
Mã H được đánh số theo nhóm: hàng 200 là nguy hiểm vật lý, hàng 300 là nguy hại sức khoẻ, hàng 400 là nguy hại môi trường. Biết quy luật này, nhìn mã là đoán được hướng nguy hiểm, kể cả khi nhãn in tiếng nước ngoài.
Phiếu an toàn hoá chất: "chứng minh thư" đầy đủ
Nhãn chỉ là bản tóm tắt. Thông tin đầy đủ nằm trong phiếu an toàn hoá chất (SDS, Safety Data Sheet), theo GHS gồm 16 mục cố định: nhận dạng, nguy hiểm, thành phần, sơ cứu, chữa cháy, xử lý khi rò rỉ, lưu trữ, bảo hộ, tính chất, độ bền, độc tính, sinh thái, thải bỏ, vận chuyển, quy định và thông tin khác. Trong phòng thí nghiệm, phiếu SDS của mọi hoá chất đang dùng phải để ở nơi dễ lấy, bản giấy hoặc bản điện tử.
Đừng nhầm GHS với các ký hiệu khác
| Hệ thống | Hình dạng | Dùng để làm gì |
|---|---|---|
| GHS | Hình thoi viền đỏ, nền trắng, hình đen | Nhãn hoá chất cho người dùng và nơi làm việc |
| Ký hiệu vận chuyển hàng nguy hiểm (theo Khuyến nghị của Liên Hợp Quốc) | Hình thoi nhiều màu (đỏ cho chất cháy, trắng-đen cho chất ăn mòn…), có số nhóm ở góc dưới | Dán trên thùng, xe, container khi vận chuyển |
| Hình vuông cam cũ của châu Âu | Hình vuông nền cam, hình đen | Đã được thay hoàn toàn bằng GHS từ năm 2015 nhưng vẫn còn trên chai cũ |
| NFPA 704 (Mỹ) | Hình thoi chia bốn ô xanh, đỏ, vàng, trắng có số 0–4 | Cho lính cứu hoả biết nhanh mức nguy hiểm của kho, phòng |
Một chai hoá chất có thể mang cùng lúc hình GHS trên nhãn và hình vận chuyển trên thùng carton bên ngoài. Hai thứ bổ sung cho nhau, không thay thế nhau.
Ghi nhãn hoá chất ở Việt Nam
Việt Nam đưa GHS vào hệ thống quy định về hoá chất từ đầu thập niên 2010. Nghị định 113/2017/NĐ-CP hướng dẫn Luật Hoá chất có các quy định về phân loại và ghi nhãn hoá chất, cùng với thông tư hướng dẫn của Bộ Công Thương. Nhãn hoá chất lưu thông trên thị trường phải có hình đồ cảnh báo, từ cảnh báo và câu cảnh báo bằng tiếng Việt. Luật Hoá chất đã được sửa đổi năm 2025, kéo theo các văn bản hướng dẫn mới; ai cần tuân thủ cho doanh nghiệp nên tra bản đang có hiệu lực trên cổng văn bản pháp luật, thay vì dựa vào bài phổ thông như bài này.
Góc nhìn hôm nay: tự kiểm tra tủ hoá chất trong nhà
Bạn có thể làm một phép thử nhỏ ngay hôm nay. Mở tủ dưới bồn rửa, lấy từng chai ra và tìm hình thoi viền đỏ. Rất nhiều chai nước tẩy, thông cống, diệt côn trùng có ít nhất một hình. Vài điều nên làm sau đó:
- Chai có hình ăn mòn (GHS05) hoặc đầu lâu (GHS06): để cao, xa tầm tay trẻ, không chuyển sang chai nước uống hay chai không nhãn.
- Chai có hình ngọn lửa trên vòng tròn (GHS03) không để cạnh chai có hình ngọn lửa (GHS02): chất oxy hoá làm đám cháy dữ hơn.
- Không trộn hai loại chất tẩy với nhau. Nhiều tai nạn trong nhà đến từ việc trộn chất tẩy gốc clo với sản phẩm gốc axit hoặc amoniac, sinh khí độc.
- Đọc mục câu P trên nhãn trước khi dùng lần đầu, đặc biệt phần xử lý khi dây vào mắt.
- Lưu số điện thoại cấp cứu 115 và hỏi cơ sở y tế gần nhất nếu lỡ nuốt phải; mang theo chai hoặc ảnh chụp nhãn khi đi khám.
Tài liệu gốc là "Sách tím" (Purple Book), tên gọi thân mật của bộ GHS do Uỷ ban Kinh tế châu Âu của Liên Hợp Quốc (UNECE) công bố miễn phí. Các trang an toàn hoá chất của trường đại học lớn thường có bảng tra hình đồ và mã H, P bằng nhiều thứ tiếng.
Câu hỏi thường gặp
GHS có bao nhiêu hình đồ cảnh báo?
GHS có chín hình đồ cảnh báo, mã từ GHS01 đến GHS09: bom nổ, ngọn lửa, ngọn lửa trên vòng tròn, bình khí, ăn mòn, đầu lâu xương chéo, dấu chấm than, nguy hại sức khoẻ và môi trường. Mỗi hình nằm trong khung hình thoi viền đỏ nền trắng.
Từ "Nguy hiểm" và "Cảnh báo" trên nhãn hoá chất khác nhau thế nào?
"Nguy hiểm" dùng cho mức nguy cơ nặng hơn, "Cảnh báo" cho mức nhẹ hơn. Mỗi nhãn chỉ in một từ, ứng với nguy cơ nặng nhất của chất đó. Đây là cách nhanh nhất để so mức độ giữa hai chai.
Hình người có ngôi sao trên ngực nghĩa là gì?
Đó là hình GHS08, cảnh báo tác hại sức khoẻ lâu dài như gây ung thư, đột biến gen, hại sinh sản, hại cơ quan đích hoặc nguy hiểm khi hít sặc vào phổi. Tác hại này thường không thấy ngay khi tiếp xúc nên dễ bị chủ quan.
Câu H và câu P trên nhãn hoá chất là gì?
Câu H mô tả bản chất nguy hiểm, có mã như H314 (gây bỏng da và tổn thương mắt nghiêm trọng). Câu P hướng dẫn cách phòng ngừa và ứng phó, có mã như P280 (đeo găng, đồ bảo hộ, kính). Mã H hàng 200 là nguy hiểm vật lý, 300 là sức khoẻ, 400 là môi trường.
Phiếu an toàn hoá chất SDS gồm những gì?
Theo GHS, SDS gồm 16 mục cố định, từ nhận dạng sản phẩm, mức nguy hiểm, sơ cứu, chữa cháy, xử lý rò rỉ, lưu trữ, bảo hộ cá nhân đến độc tính, thải bỏ và vận chuyển. Đây là tài liệu đầy đủ nhất về một hoá chất, nhãn chỉ là bản tóm tắt.
