Xử lý tràn hoá chất trong phòng thí nghiệm đúng quy trình từng bước

Xử lý tràn hoá chất đúng quy trình bắt đầu bằng việc báo động và đánh giá, không phải lao vào lau. Thứ tự chung là: cảnh báo người xung quanh, chăm sóc người bị dính trước, cách ly khu vực, xác định chất gì và bao nhiêu, rồi mới quyết định tự xử lý bằng bộ xử lý tràn hay gọi đội ứng phó. Với chất không rõ tên, lượng lớn, hoặc chất rất độc, dễ cháy, câu trả lời luôn là rời khỏi đó và gọi người có chuyên môn.

Vì sao lau ngay lại có thể sai

Phản xạ tự nhiên khi làm đổ thứ gì là chộp lấy giẻ lau. Với nước, điều đó vô hại. Với hoá chất, phản xạ này có thể biến một sự cố nhỏ thành tai nạn: giẻ thường hút dung môi làm diện tích bay hơi lớn hơn, tay không đeo găng tiếp xúc trực tiếp, hơi độc bốc lên trong lúc người lau cúi sát mặt xuống. Có chất phản ứng với vật liệu hữu cơ như giấy, vải và sinh nhiệt.

Vì vậy các phòng thí nghiệm dạy nhân viên dừng lại vài giây để hỏi một câu: đây là sự cố nhỏ mình được đào tạo để xử lý, hay sự cố lớn phải sơ tán? Trả lời câu đó đúng quan trọng hơn mọi kỹ thuật lau chùi.

Sự cố nhỏ hay sự cố lớn: cách phân loại chung

Mỗi cơ sở có quy trình riêng với ngưỡng cụ thể, nhưng tiêu chí phân loại thường giống nhau:

Chỉ cần một ô ở cột phải đúng, hãy coi đó là sự cố lớn. Không ai bị khiển trách vì gọi hỗ trợ cho một vụ tràn mà sau đó hoá ra nhỏ. Nhiều người bị thương vì làm điều ngược lại.

Quy trình chung cho mọi vụ tràn

1. Báo. Nói to cho người xung quanh biết. Một câu đơn giản như "Đổ hoá chất ở bàn số ba, mọi người tránh ra" đủ để không ai bước vào vũng tràn.
2. Lo cho người trước. Nếu ai bị dính, đưa họ tới vòi tắm khẩn cấp hoặc bồn rửa mắt, xả nước liên tục ít nhất 15 phút, cởi quần áo bị dính. Gọi cấp cứu khi cần. Mang theo tên chất hoặc phiếu an toàn hoá chất.
3. Cách ly. Không cho người khác đi vào. Nếu là chất dễ cháy và an toàn để làm, tắt nguồn lửa, nguồn nhiệt gần đó. Đóng cửa phòng khi đã rời đi nếu sự cố lớn.
4. Đánh giá. Chất gì, bao nhiêu, đang lan về đâu. Tra phiếu an toàn hoá chất, mục 6 (biện pháp khi rò rỉ) và mục 8 (bảo hộ cá nhân).
5. Quyết định. Theo bảng ở trên. Nếu sự cố lớn: rời khỏi khu vực, báo người phụ trách an toàn hoặc đội ứng phó của cơ sở, gọi lực lượng cứu nạn khi cần.
6. Nếu được xử lý: mặc đồ bảo hộ đúng như phiếu SDS yêu cầu, lấy bộ xử lý tràn, làm theo quy trình của cơ sở.
7. Thu gom và dán nhãn vật liệu đã dùng như chất thải nguy hại.
8. Báo cáo, kể cả khi đã xử lý xong và không ai bị gì.

Bộ xử lý tràn có gì

Bộ xử lý tràn (spill kit) thường là một thùng hoặc túi màu nổi, treo ở chỗ ai cũng thấy. Thành phần tuỳ loại hoá chất mà phòng dùng, nhưng hay gồm:

• Đồ bảo hộ: găng tay chịu hoá chất, kính bảo hộ kín, có thể có tạp dề, bao giày.
• Vật liệu thấm: tấm thấm, gối thấm, ống thấm dài để quây vũng tràn, hoặc vật liệu dạng hạt.
• Dụng cụ gom: xẻng nhựa, chổi nhỏ không phát tia lửa, kẹp gắp.
• Túi và thùng chứa có nhãn chất thải nguy hại.
• Hướng dẫn ngắn và số điện thoại liên lạc.

Có bộ chung (universal) cho phần lớn chất lỏng, có bộ chuyên cho dầu, và bộ chuyên cho một số nhóm hoá chất đặc thù. Chọn bộ nào, chứa vật liệu gì là việc của cán bộ an toàn, dựa trên danh mục hoá chất thực tế của phòng. Người dùng không nên tự chế, tự trộn hoá chất để "trung hoà" theo kiến thức trên mạng: phản ứng trung hoà có thể sinh nhiệt, sủi bọt, bắn tung toé, và làm sự cố tệ hơn.

Thao tác chung với vật liệu thấm

Nguyên tắc được dạy phổ biến là quây từ ngoài vào trong: đặt ống thấm hoặc vật liệu thấm thành vòng bao quanh vũng tràn để ngăn lan rộng, rồi phủ vật liệu thấm từ mép tiến dần vào giữa. Không đẩy vũng tràn về phía cống. Không dùng quạt thổi cho nhanh khô. Sau khi gom, lau lại bề mặt theo quy trình nội bộ.

Những tình huống đặc biệt

Vỡ nhiệt kế thuỷ ngân

Thuỷ ngân thường gặp nhất khi vỡ nhiệt kế cũ. Lượng trong một chiếc nhiệt kế là nhỏ, nhưng hơi thuỷ ngân độc khi hít lâu dài. Điều không nên làm: dùng máy hút bụi (làm phát tán hơi và hạt nhỏ), dùng chổi quét (vỡ thành giọt li ti), đổ xuống cống. Trong phòng thí nghiệm có bộ xử lý tràn thuỷ ngân riêng. Ở nhà, nên mở cửa sổ thông gió, cho trẻ em và vật nuôi ra khỏi phòng, và tìm hướng dẫn của cơ quan y tế hoặc môi trường địa phương. Tốt nhất là thay nhiệt kế thuỷ ngân bằng nhiệt kế điện tử từ trước.

Tràn mẫu sinh học

Mẫu có thể chứa tác nhân lây nhiễm cần quy trình khác: cảnh báo, rời khu vực một thời gian để hạt khí dung lắng xuống, rồi mới quay lại xử lý với đồ bảo hộ, giấy thấm và chất khử khuẩn phù hợp, để đủ thời gian tiếp xúc theo hướng dẫn của cơ sở. Nếu tràn trong tủ an toàn sinh học, để tủ chạy tiếp. Sổ tay An toàn sinh học của WHO có mục riêng về ứng phó sự cố.

Hoá chất dính lên người

Ưu tiên tuyệt đối là nước sạch, nhiều và lâu. Vòi tắm khẩn cấp và bồn rửa mắt phải nằm trong tầm vài giây đi bộ, không bị chắn lối, được xả thử định kỳ. Với mắt, giữ mi mở và xả ít nhất 15 phút, tháo kính áp tròng nếu tháo được dễ dàng, rồi đi khám. Không tự bôi thuốc mỡ, kem đánh răng hay dầu lên vùng bỏng hoá chất.

Chuẩn bị trước khi có sự cố

Phần lớn việc xử lý tràn tốt diễn ra trước khi có vụ tràn:

• Biết vị trí bộ xử lý tràn, vòi tắm khẩn cấp, bồn rửa mắt, bình chữa cháy, lối thoát hiểm. Đi bộ thử một vòng ngay ngày đầu.
• Dùng khay chứa thứ cấp dưới chai lọ lớn, để nếu đổ thì chất lỏng nằm gọn trong khay.
• Vận chuyển chai trong giỏ có quai hoặc xô đựng chai, không cầm cổ chai đi qua hành lang.
• Chỉ lấy đủ dùng ra bàn làm việc, không để chai lớn trên kệ cao.
• Diễn tập định kỳ. Một quy trình chưa từng tập sẽ bị quên đúng lúc cần.
• Kiểm tra bộ xử lý tràn sau mỗi lần dùng và định kỳ, bổ sung thứ đã hết.

Góc nhìn hôm nay: một câu hỏi để mang về

Ở nhà, ở xưởng, ở phòng thí nghiệm trường học, câu hỏi hữu ích nhất khi có thứ gì đó đổ ra là: "mình có biết chắc đây là gì và cần làm gì không?" Nếu câu trả lời là không, việc đúng là tạo khoảng cách, thông gió nếu an toàn, giữ người khác tránh xa và gọi người biết. Với hộ gia đình, giữ hoá chất trong chai gốc có nhãn chính là bước quan trọng nhất, vì một chai không nhãn biến mọi vụ đổ nhỏ thành "chất không rõ".

Muốn tìm hiểu thêm, mục 6 của bất kỳ phiếu an toàn hoá chất nào là nơi đầu tiên nên đọc. Các trang an toàn môi trường của trường đại học lớn trên thế giới công khai quy trình xử lý tràn, có sơ đồ và video. Người làm việc thường xuyên với hoá chất nên tham gia khoá huấn luyện an toàn hoá chất do cơ sở tổ chức theo quy định về an toàn, vệ sinh lao động.