Quản lý chất thải phòng thí nghiệm là phân loại chất thải ngay tại nơi phát sinh, chứa trong dụng cụ đúng loại, dán nhãn rõ, lưu giữ an toàn và giao cho đơn vị có chức năng xử lý. Bốn nhóm chính là chất thải hoá học, chất thải sinh học hay lây nhiễm, vật sắc nhọn và chất thải thông thường; ngoài ra có chất thải phóng xạ ở những nơi được cấp phép. Nguyên tắc vàng: không đổ xuống bồn rửa thứ gì mà quy trình không cho phép, và không bao giờ trộn hai loại chất thải khi chưa biết chắc chúng không phản ứng với nhau.
Vì sao chất thải là chỗ dễ xảy ra sự cố
Trong phòng thí nghiệm, người ta cẩn thận khi làm thí nghiệm, nhưng hay thả lỏng khi dọn dẹp. Chai thải là nơi gom các thứ còn thừa từ nhiều người, nhiều ngày, nhiều thí nghiệm khác nhau. Nếu ai đó đổ một chất không tương thích vào, phản ứng có thể sinh nhiệt, sinh khí, làm phồng nắp và vỡ chai sau khi mọi người đã về. Rác sinh học bỏ sai thùng có thể làm nhân viên vệ sinh bị phơi nhiễm. Một mũi kim vứt vào túi nilon có thể đâm vào tay người thu gom.
Chất thải cũng là nơi phòng thí nghiệm tác động ra cộng đồng. Dung môi đổ xuống cống đi vào hệ thống thoát nước chung, kim loại nặng tích tụ trong bùn. Vì vậy quản lý chất thải nằm ở giao điểm của an toàn lao động và bảo vệ môi trường.
Bốn (và năm) nhóm chất thải chính
| Nhóm | Ví dụ | Dụng cụ chứa điển hình | Hướng xử lý chung |
|---|---|---|---|
| Hoá học | Dung môi đã dùng, dung dịch có kim loại nặng, hoá chất hết hạn | Can, chai tương thích hoá học, có nắp kín, đặt trong khay chứa thứ cấp | Giao đơn vị xử lý chất thải nguy hại được cấp phép |
| Sinh học, lây nhiễm | Đĩa nuôi cấy, mẫu bệnh phẩm, vật dụng dính mẫu | Túi và thùng chuyên dụng có biểu tượng nguy hại sinh học | Khử nhiễm (thường bằng hấp ướt) rồi xử lý tiếp theo quy định |
| Vật sắc nhọn | Kim tiêm, lưỡi dao mổ, lam kính vỡ, đầu côn sắc | Hộp cứng kháng thủng, có vạch giới hạn đầy | Đóng kín khi tới vạch, xử lý như chất thải nguy hại hoặc lây nhiễm tuỳ nguồn |
| Thông thường | Giấy, bao bì sạch, đồ ăn ở khu nghỉ | Thùng rác thường | Thu gom như rác sinh hoạt, tái chế được thì tái chế |
| Phóng xạ (nơi được cấp phép) | Vật dụng dính đồng vị đánh dấu | Thùng chuyên dụng có che chắn, có nhãn đồng vị và ngày | Theo giấy phép và quy định an toàn bức xạ |
Thuỷ tinh vỡ nhưng sạch (không dính hoá chất hay mẫu) thường có hộp các-tông cứng riêng, để người dọn rác không bị cứa tay. Chai hoá chất rỗng có quy trình riêng tuỳ cơ sở: có nơi yêu cầu súc rửa và gạch nhãn, có nơi thu gom như chất thải nguy hại.
Chất thải hoá học: phân loại tại nguồn
Phần lớn phòng thí nghiệm hoá có một dãy can thải đặt trong tủ hút hoặc tủ chứa có thông gió, mỗi can một nhóm. Cách chia hay gặp:
- Dung môi hữu cơ có halogen (chứa clo, brom…) tách riêng với dung môi không halogen, vì cách đốt xử lý khác nhau và chi phí khác nhau.
- Dung dịch axit và dung dịch kiềm ở hai can khác nhau.
- Dung dịch chứa kim loại nặng riêng.
- Chất oxy hoá không bao giờ để chung với chất hữu cơ hay chất dễ cháy.
- Hoá chất đặc biệt nguy hiểm, phản ứng mạnh hay chưa rõ: không đổ vào can chung, để nguyên trong chai, dán nhãn và báo cán bộ an toàn.
Danh mục cụ thể do cán bộ an toàn của mỗi cơ sở lập, dựa trên hoá chất thật sự được dùng và yêu cầu của đơn vị xử lý. Quy tắc không thay đổi: khi nghi ngờ, hỏi trước khi đổ.
Nhãn chất thải: viết cho người lạ đọc
Nhãn trên can thải phải đủ để một người chưa từng vào phòng hiểu bên trong có gì. Nhãn tốt thường gồm:
- Dòng chữ "Chất thải nguy hại" và nhóm chất thải.
- Tên đầy đủ các thành phần, không viết tắt, không công thức hoá học riêng phòng mới hiểu, kèm tỉ lệ ước lượng.
- Hình đồ cảnh báo GHS ứng với nguy cơ chính.
- Ngày bắt đầu đổ vào can.
- Tên người hoặc nhóm chịu trách nhiệm.
Can không đổ đầy tới miệng; để chừa khoảng trống phía trên cho chất lỏng giãn nở. Nắp phải đóng khi không đổ thêm, không để phễu cắm thường trực trên miệng can.
Chất thải sinh học: khử nhiễm trước khi rời phòng
Nồi hấp tiệt trùng (autoclave) là thiết bị khử nhiễm chủ lực. Nó dùng hơi nước bão hoà ở áp suất cao, nhiệt độ hay gặp là 121 °C, để tiêu diệt vi sinh vật. Thời gian cần thiết phụ thuộc nhiều vào khối lượng và cách xếp túi rác: một túi to nén chặt cần lâu hơn nhiều so với vài dụng cụ rời, vì hơi nước phải xuyên tới tận giữa. Vì vậy các cơ sở thẩm định chu trình cho từng kiểu tải, và kiểm tra định kỳ bằng chỉ thị sinh học (ống chứa bào tử vi khuẩn chịu nhiệt), không chỉ dựa vào băng keo đổi màu.
Băng keo chỉ thị đổi màu chỉ cho biết bề mặt túi đã gặp nhiệt, không chứng minh bên trong đã đủ nhiệt và đủ thời gian. Đây là một hiểu lầm phổ biến ở người mới.
Một số chất thải sinh học dạng lỏng được khử nhiễm bằng hoá chất theo quy trình đã kiểm chứng. Chất thải từ phòng an toàn sinh học cấp cao có yêu cầu riêng nghiêm ngặt hơn, đôi khi phải hấp ngay trong phòng qua nồi hấp hai cửa.
Ở Việt Nam: mã màu và quy định
Ở Việt Nam, chất thải nguy hại nói chung được quản lý theo Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 và các văn bản hướng dẫn, trong đó có Nghị định 08/2022/NĐ-CP và Thông tư 02/2022/TT-BTNMT của Bộ Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường), quy định danh mục và mã chất thải nguy hại. Chủ nguồn thải phải phân loại, lưu giữ và chuyển giao cho đơn vị có giấy phép xử lý.
Với cơ sở y tế, kể cả phòng xét nghiệm trong bệnh viện, Thông tư 20/2021/TT-BYT về quản lý chất thải y tế trong phạm vi khuôn viên cơ sở y tế quy định màu dụng cụ đựng chất thải. Cách phân màu dễ nhớ:
- Màu vàng: chất thải lây nhiễm.
- Màu đen: chất thải nguy hại không lây nhiễm, như hoá chất.
- Màu xanh: chất thải rắn thông thường.
- Màu trắng: chất thải để tái chế.
Phòng thí nghiệm ở trường đại học hay viện nghiên cứu không thuộc ngành y vẫn tuân theo quy định chung về chất thải nguy hại. Người làm trong lĩnh vực nên hỏi bộ phận an toàn của đơn vị về quy trình nội bộ và hợp đồng với đơn vị xử lý.
Giảm chất thải ngay từ thiết kế thí nghiệm
Chất thải rẻ nhất và an toàn nhất là chất thải không sinh ra. Giới hoá học xanh đưa nguyên tắc ngăn ngừa chất thải lên hàng đầu trong mười hai nguyên tắc nổi tiếng do Paul Anastas và John Warner đề xuất năm 1998. Vài cách thực tế:
- Thí nghiệm vi lượng: dùng lượng hoá chất nhỏ hơn nhiều, đặc biệt trong giảng dạy.
- Thay thế chất độc bằng chất ít độc hơn khi kết quả tương đương.
- Mua vừa đủ: chai lớn rẻ hơn tính theo gam, nhưng phần dư hết hạn sẽ thành chất thải tốn tiền xử lý.
- Kiểm kê định kỳ để không mua trùng và phát hiện hoá chất cũ sắp mất ổn định.
- Chia sẻ hoá chất giữa các nhóm trong cùng toà nhà.
Góc nhìn hôm nay: chất thải nguy hại trong mỗi gia đình
Không có phòng thí nghiệm, nhà nào cũng có chất thải nguy hại: pin, bóng đèn huỳnh quang, nhiệt kế thuỷ ngân cũ, sơn thừa, dầu nhớt, thuốc hết hạn, bình xịt côn trùng. Áp dụng tinh thần phòng thí nghiệm: giữ chúng trong bao bì gốc, không đổ dầu nhớt hay dung môi xuống cống, gom pin và bóng đèn riêng rồi mang tới điểm thu hồi của các chương trình thu gom hoặc cửa hàng có nhận lại. Kim tiêm của người bệnh tiểu đường dùng tại nhà nên bỏ vào chai nhựa cứng có nắp trước khi bỏ rác, và hỏi cơ sở y tế gần nhất về điểm thu nhận.
Nếu bạn là sinh viên, hãy tìm hiểu xem phòng thí nghiệm của trường có sổ theo dõi chất thải không, can thải đặt ở đâu, ai là người liên hệ. Đó là ba thông tin nên biết ngay buổi đầu, cùng với vị trí vòi tắm khẩn cấp.
Câu hỏi thường gặp
Chất thải phòng thí nghiệm được phân loại thế nào?
Thường chia thành chất thải hoá học, chất thải sinh học hay lây nhiễm, vật sắc nhọn và chất thải thông thường; nơi được cấp phép có thêm chất thải phóng xạ. Chất thải hoá học lại chia nhỏ theo nhóm như dung môi có halogen, không halogen, axit, kiềm, kim loại nặng. Phân loại phải làm ngay tại nơi phát sinh.
Có được đổ hoá chất xuống bồn rửa không?
Chỉ những gì quy trình của cơ sở cho phép rõ ràng mới được đổ xuống cống. Dung môi hữu cơ, kim loại nặng và phần lớn hoá chất nguy hại phải gom vào can thải để giao đơn vị xử lý. Khi nghi ngờ, hỏi cán bộ an toàn trước khi đổ.
Nồi hấp tiệt trùng chất thải ở nhiệt độ bao nhiêu?
Nhiệt độ thường gặp là 121 °C bằng hơi nước bão hoà dưới áp suất. Thời gian phụ thuộc khối lượng và cách xếp tải, nên mỗi cơ sở phải thẩm định chu trình và kiểm tra bằng chỉ thị sinh học. Băng keo đổi màu chỉ cho biết bề mặt đã gặp nhiệt.
Túi rác y tế màu vàng, đen, xanh, trắng dùng để làm gì?
Theo Thông tư 20/2021/TT-BYT, màu vàng dùng cho chất thải lây nhiễm, màu đen cho chất thải nguy hại không lây nhiễm, màu xanh cho chất thải rắn thông thường và màu trắng cho chất thải tái chế. Quy định này áp dụng trong khuôn viên cơ sở y tế.
Vì sao không được trộn các loại chất thải hoá học với nhau?
Hai hoá chất không tương thích có thể phản ứng, sinh nhiệt, sinh khí độc hoặc làm phồng và vỡ can chứa. Trộn lẫn còn làm việc xử lý khó và tốn kém hơn. Vì vậy mỗi nhóm có can riêng và nhãn ghi đầy đủ thành phần.
