Kỹ thuật viên phòng thí nghiệm là người trực tiếp nhận mẫu, vận hành máy, thực hiện phép thử, kiểm soát chất lượng và ghi chép kết quả, trong bệnh viện, nhà máy, trung tâm kiểm nghiệm hay viện nghiên cứu. Ở Việt Nam, đường vào nghề phổ biến là học cao đẳng hoặc đại học các ngành như kỹ thuật xét nghiệm y học, hoá học, công nghệ sinh học, công nghệ thực phẩm, môi trường. Nghề đòi hỏi tỉ mỉ, kỷ luật và chịu được sự lặp lại, nhưng mỗi con số họ ký tên có thể quyết định một chẩn đoán hay một lô hàng.
Họ làm việc ở đâu
"Phòng thí nghiệm" là một chữ chung cho rất nhiều nơi khác nhau. Công việc hằng ngày thay đổi rõ theo lĩnh vực:
| Lĩnh vực | Mẫu thường gặp | Việc điển hình |
|---|---|---|
| Xét nghiệm y học (bệnh viện, phòng khám) | Máu, nước tiểu, dịch, mô | Huyết học, sinh hoá, vi sinh, miễn dịch, sinh học phân tử |
| Kiểm nghiệm thuốc, thực phẩm | Nguyên liệu, thành phẩm | Định lượng hoạt chất, tìm tạp chất, vi sinh vật, dư lượng |
| Môi trường | Nước, đất, không khí, nước thải | Đo chỉ tiêu hoá lý, kim loại, chỉ tiêu vi sinh |
| Kiểm soát chất lượng nhà máy | Nguyên liệu đầu vào, bán thành phẩm | Đo theo tiêu chuẩn sản phẩm, lưu mẫu, phát hành lô |
| Nghiên cứu (viện, trường đại học) | Tế bào, vi sinh vật, vật liệu, hoá chất tổng hợp | Chuẩn bị thí nghiệm, vận hành thiết bị, quản lý kho, hỗ trợ nhóm nghiên cứu |
| Nông nghiệp, thú y | Đất, phân bón, thức ăn chăn nuôi, mẫu động vật | Phân tích dinh dưỡng, chẩn đoán bệnh vật nuôi |
Một ngày làm việc trông thế nào
Lấy ví dụ một phòng xét nghiệm sinh hoá ở bệnh viện, nhịp làm việc thường có dạng:
- Khởi động máy và chạy mẫu kiểm tra chất lượng (QC) trước khi chạy mẫu bệnh nhân. Mẫu QC có giá trị đã biết; nếu máy đo lệch, phải tìm nguyên nhân trước khi làm tiếp.
- Nhận và kiểm tra mẫu: đúng ống, đủ thể tích, đúng thông tin, không vỡ hồng cầu, không đông. Mẫu không đạt bị từ chối và yêu cầu lấy lại.
- Chạy mẫu trên hệ thống tự động, theo dõi cảnh báo của máy.
- Duyệt kết quả: so với khoảng tham chiếu, với kết quả cũ của cùng người bệnh, báo ngay cho bác sĩ khi gặp giá trị nguy hiểm theo quy trình.
- Bảo trì theo lịch ngày, tuần, tháng; ghi sổ.
- Xử lý chất thải, vệ sinh khử khuẩn khu vực, bàn giao ca.
Ở phòng kiểm nghiệm hay phòng nghiên cứu, nhịp độ khác nhưng khung giống nhau: kiểm tra thiết bị, làm phép thử theo quy trình chuẩn, ghi chép đầy đủ, báo cáo, dọn dẹp an toàn.
Kiểm soát chất lượng: phần ít người thấy nhưng quan trọng nhất
Người ngoài nghĩ việc chính của kỹ thuật viên là "chạy máy". Thật ra phần lớn tay nghề nằm ở việc biết khi nào máy đang sai. Trong xét nghiệm y học, kết quả mẫu QC hằng ngày được vẽ lên biểu đồ Levey–Jennings, một biến thể của biểu đồ kiểm soát Shewhart trong nhà máy. Bộ quy tắc Westgard, do James Westgard và cộng sự công bố năm 1981, giúp quyết định khi nào một điểm lệch chỉ là dao động ngẫu nhiên và khi nào phải dừng lại kiểm tra: một điểm vượt ba độ lệch chuẩn, hai điểm liên tiếp vượt hai độ lệch chuẩn cùng phía, và vài quy tắc khác.
Ngoài kiểm tra nội bộ, phòng thí nghiệm tham gia ngoại kiểm: một đơn vị bên ngoài gửi mẫu "mù" cho nhiều phòng cùng đo rồi so kết quả. Đây là cách phát hiện những sai lệch có hệ thống mà kiểm tra nội bộ không thấy.
Chuẩn mực mà phòng thí nghiệm theo
- ISO/IEC 17025: yêu cầu về năng lực cho phòng thử nghiệm và hiệu chuẩn, dùng nhiều ở kiểm nghiệm thực phẩm, môi trường, vật liệu, đo lường.
- ISO 15189: yêu cầu về chất lượng và năng lực cho phòng xét nghiệm y học.
- GMP, GLP: thực hành tốt sản xuất và thực hành tốt phòng thí nghiệm, bắt buộc trong ngành dược và nghiên cứu an toàn.
Ở Việt Nam, phòng thí nghiệm muốn được công nhận theo ISO/IEC 17025 hay ISO 15189 thường làm việc với tổ chức công nhận như Văn phòng Công nhận Chất lượng (BoA), với hệ thống công nhận phòng thí nghiệm mang tên VILAS. Với kỹ thuật viên, làm ở phòng đã được công nhận nghĩa là quen với quy trình chuẩn, hồ sơ chặt chẽ và đánh giá định kỳ, một kinh nghiệm có giá trị khi chuyển việc.
Học gì để vào nghề
Không có một con đường duy nhất. Vài lối vào phổ biến ở Việt Nam:
- Kỹ thuật xét nghiệm y học bậc cao đẳng hoặc đại học, đào tạo tại nhiều trường y dược và trường kỹ thuật y tế như Đại học Y Hà Nội, Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh, Đại học Kỹ thuật Y tế Hải Dương và nhiều trường khác. Đây là lối vào chính cho phòng xét nghiệm bệnh viện.
- Hoá học, hoá phân tích, công nghệ kỹ thuật hoá học: cho phòng kiểm nghiệm, phòng QC nhà máy.
- Công nghệ sinh học, vi sinh: cho phòng nghiên cứu, phòng vi sinh thực phẩm và môi trường.
- Công nghệ thực phẩm, kỹ thuật môi trường, nông học: cho phòng thí nghiệm chuyên ngành.
Người làm xét nghiệm trong cơ sở khám bệnh, chữa bệnh thuộc nhóm chức danh kỹ thuật y, chịu sự điều chỉnh của Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023 và các văn bản hướng dẫn về giấy phép hành nghề. Người theo hướng này nên tìm hiểu kỹ điều kiện cấp phép hiện hành ngay từ khi chọn trường, vì quy định có thể thay đổi theo thời gian.
Kỹ năng làm nên người kỹ thuật viên giỏi
Kỹ năng tay
Dùng pipet chính xác, cân phân tích, pha dung dịch đúng nồng độ, thao tác vô trùng. Những việc tưởng đơn giản này cần luyện nhiều tháng mới đều tay. Một sai số nhỏ khi pha chuẩn kéo theo sai lệch cho cả loạt kết quả.
Tư duy và ghi chép
Nguyên tắc nghề hay được nhắc: "không ghi lại thì coi như chưa làm". Sổ tay thí nghiệm, nhật ký thiết bị, hồ sơ mẫu là bằng chứng để người khác kiểm tra và lặp lại được. Ngày nay nhiều nơi dùng hệ thống quản lý thông tin phòng thí nghiệm (LIMS), nên kỹ năng máy tính cơ bản, bảng tính, đọc hiểu dữ liệu là cần thiết.
Tiếng Anh chuyên ngành
Hướng dẫn sử dụng máy, phiếu an toàn hoá chất, tiêu chuẩn quốc tế phần lớn bằng tiếng Anh. Đọc hiểu được tài liệu kỹ thuật là lợi thế lớn.
An toàn như phản xạ
Biết bốn cấp an toàn sinh học, đọc được nhãn GHS, chọn đúng găng, biết xử lý tràn và báo cáo suýt sự cố. Những thứ này không phải môn học riêng; chúng là cách làm việc mỗi ngày.
Những điều nên biết trước khi chọn nghề
- Có rủi ro nghề nghiệp: phơi nhiễm sinh học, hoá chất, vật sắc nhọn, đứng lâu, mỏi mắt. Phòng thí nghiệm tử tế có huấn luyện, đồ bảo hộ, tiêm phòng và khám sức khoẻ định kỳ; hãy hỏi về những điều này khi đi phỏng vấn.
- Có làm ca: phòng xét nghiệm bệnh viện chạy 24/7, nghĩa là có ca đêm, ngày lễ.
- Công việc lặp lại: phần lớn ngày là các quy trình đã chuẩn hoá. Người thích sự mới lạ liên tục có thể thấy nhàm; người thích sự chính xác lại thấy yên tâm.
- Thu nhập khác nhau nhiều theo lĩnh vực, khu vực, loại hình đơn vị (công lập, tư nhân, doanh nghiệp nước ngoài) và chứng chỉ. Cách tìm hiểu đáng tin nhất là xem tin tuyển dụng thực tế và hỏi người đang làm trong ngành, thay vì dựa vào con số chung chung trên mạng.
- Đường phát triển: từ kỹ thuật viên lên kỹ thuật viên trưởng, phụ trách quản lý chất lượng, cán bộ an toàn sinh học, chuyên viên ứng dụng cho hãng thiết bị, hoặc học tiếp lên thạc sĩ, tiến sĩ để làm nghiên cứu.
Góc nhìn hôm nay: thử trước khi chọn
Nếu bạn hoặc con em đang cân nhắc nghề này, vài cách tìm hiểu thực tế: tham dự ngày hội tư vấn tuyển sinh của các trường y dược, kỹ thuật y tế và trường kỹ thuật; hỏi xin tham quan phòng thí nghiệm ở trường đại học vào các ngày mở cửa; đọc kỹ chương trình đào tạo để xem tỉ lệ giờ thực hành; tìm thực tập ngắn hạn ở phòng kiểm nghiệm hay bệnh viện trong thời gian học. Một buổi đứng xem người ta chạy QC buổi sáng nói nhiều hơn mọi tờ giới thiệu.
Lần tới cầm tờ kết quả xét nghiệm máu, hãy nhớ phía sau mỗi con số là một chuỗi kiểm tra: mẫu đạt chuẩn chưa, máy đã chạy QC chưa, kết quả có hợp lý không. Người làm việc đó hiếm khi được nhắc tên, nhưng là một mắt xích không thể thiếu của y tế và công nghiệp.
Câu hỏi thường gặp
Kỹ thuật viên phòng thí nghiệm làm những công việc gì?
Họ nhận và kiểm tra mẫu, vận hành và bảo trì thiết bị, thực hiện phép thử theo quy trình chuẩn, chạy kiểm tra chất lượng, ghi chép và báo cáo kết quả, xử lý chất thải an toàn. Việc cụ thể khác nhau giữa bệnh viện, nhà máy, trung tâm kiểm nghiệm và viện nghiên cứu.
Muốn làm kỹ thuật viên xét nghiệm thì học ngành gì?
Lối vào chính là ngành kỹ thuật xét nghiệm y học bậc cao đẳng hoặc đại học, đào tạo tại nhiều trường y dược và kỹ thuật y tế. Với phòng kiểm nghiệm và nghiên cứu, các ngành hoá học, công nghệ sinh học, công nghệ thực phẩm, môi trường cũng phù hợp.
ISO 15189 và ISO/IEC 17025 khác nhau thế nào?
ISO/IEC 17025 là chuẩn năng lực cho phòng thử nghiệm và hiệu chuẩn nói chung, dùng nhiều trong kiểm nghiệm thực phẩm, môi trường, vật liệu. ISO 15189 dành riêng cho phòng xét nghiệm y học, có thêm yêu cầu liên quan tới người bệnh và lâm sàng.
Quy tắc Westgard là gì?
Đó là bộ quy tắc do James Westgard và cộng sự công bố năm 1981 để đánh giá kết quả mẫu kiểm tra chất lượng trong phòng xét nghiệm. Các quy tắc giúp quyết định khi nào một điểm lệch là dao động ngẫu nhiên và khi nào phải dừng lại tìm lỗi trước khi trả kết quả.
Nghề kỹ thuật viên phòng thí nghiệm có nguy hiểm không?
Nghề có rủi ro phơi nhiễm sinh học, hoá chất và vật sắc nhọn, nhưng được kiểm soát bằng thiết bị an toàn, quy trình, đồ bảo hộ, tiêm phòng và khám sức khoẻ định kỳ. Người tìm việc nên hỏi rõ về chương trình an toàn của nơi mình ứng tuyển.
