Hồ sơ mẫu vật: số hiệu, nhãn và chuỗi lưu giữ quyết định giá trị khoa học

Mẫu vật cần "hồ sơ" vì giá trị khoa học của nó nằm ở thông tin đi kèm: lấy ở đâu, khi nào, ai lấy, đã qua tay những ai. Một con chim nhồi bông không có nhãn chỉ là đồ trang trí; cùng con chim ấy có nhãn ghi địa điểm, ngày thu, người thu thì thành bằng chứng về sự phân bố của loài. Hồ sơ gồm ba phần chính: số hiệu duy nhất, nhãn gắn liền với mẫu, và chuỗi lưu giữ ghi lại mọi lần mẫu được chuyển giao, xử lý.

Mẫu mất nhãn là mẫu mất giá trị

Người làm bảo tàng hay nói một câu đại ý: mẫu vật không có dữ liệu thì gần như vô dụng với khoa học. Hình dáng con vật cho biết nó là loài gì, nhưng không trả lời được những câu mà khoa học cần nhất: loài này sống ở đâu, vào thời điểm nào, phân bố thay đổi ra sao qua một thế kỷ, quần thể ở nơi này có khác nơi kia không.

Hai câu chuyện có thật ở Anh cho thấy điều đó rõ nhất.

Bộ sưu tập Meinertzhagen

Richard Meinertzhagen (1878–1967) là sĩ quan quân đội và nhà điểu học nổi tiếng, để lại cho Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Anh một bộ sưu tập chim khổng lồ. Từ thập niên 1990, các nhà nghiên cứu, trong đó có Pamela Rasmussen và Robert Prys-Jones, phát hiện rằng nhiều mẫu trong bộ sưu tập thực ra bị lấy từ các bộ sưu tập khác, rồi được gắn nhãn mới với địa điểm và ngày tháng sai. Những nhãn giả đó đã khiến sách vở ghi sai vùng phân bố của một số loài suốt nhiều chục năm.

Trường hợp nổi tiếng nhất là cú rừng Ấn Độ (Heteroglaux blewitti). Mẫu được cho là thu năm 1914 hoá ra là mẫu bị đánh cắp từ một bộ sưu tập cuối thế kỷ 19 và gắn nhãn sai nơi. Các nhà khoa học từng tìm loài này ở sai chỗ. Khi lần lại đúng địa điểm của mẫu gốc, năm 1997 nhóm nghiên cứu đã tìm thấy cú rừng còn sống ngoài tự nhiên, sau hơn một thế kỷ bị coi là có thể đã tuyệt chủng.

Vụ trộm lông chim ở Tring

Năm 2009, một thanh niên đột nhập khu lưu trữ của Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên ở Tring (Anh) và lấy trộm 299 bộ da chim, nhiều con thu thập từ thế kỷ 19, để bán lông làm mồi câu cá. Một phần được thu hồi, nhưng nhiều bộ da đã bị cắt mất nhãn. Dù con chim còn nguyên vẹn, khi mất nhãn thì giá trị nghiên cứu của nó giảm đi rất nhiều, vì không ai còn biết chắc nó được thu ở đâu, khi nào.

Ba lớp của một hồ sơ mẫu vật

Lớp một: số hiệu duy nhất

Mỗi mẫu vào kho được gán một số hiệu không trùng với bất kỳ mẫu nào khác trong bộ sưu tập, thường đi kèm mã viết tắt của bảo tàng. Số này được ghi trên nhãn, trên lọ, trên khay, và trong cơ sở dữ liệu. Ngày nay nhiều nơi dùng thêm mã vạch hoặc mã QR để quét nhanh, tránh chép tay sai.

Ngoài số hiệu của bảo tàng còn có số thu mẫu của người thu, ghi trong sổ thực địa. Hai số này nối mẫu vật với trang sổ ghi chép gốc.

Lớp hai: nhãn gắn liền với mẫu

Nhãn phải sống lâu như mẫu và không thể tách khỏi mẫu:

• Mẫu ngâm cồn: nhãn đặt bên trong lọ, giấy chịu cồn, viết bằng bút chì hoặc mực lưu trữ không tan trong cồn.
• Côn trùng ghim kim: các nhãn giấy nhỏ xếp tầng trên cùng chiếc kim xuyên qua con vật, nhãn địa điểm ở trên, nhãn định danh ở dưới.
• Da chim, da thú: nhãn buộc vào chân bằng chỉ bền.
• Tiêu bản thực vật: nhãn dán trên tờ giấy gắn mẫu.
• Ống mẫu sinh học trong tủ âm sâu, bình nitơ: nhãn chuyên dụng chịu lạnh, ghi trên thân ống chứ không chỉ trên nắp, vì nắp có thể lắp nhầm sang ống khác.

Lớp ba: cơ sở dữ liệu và chuỗi lưu giữ

Cơ sở dữ liệu lưu toàn bộ thông tin, kể cả những thứ không vừa trên một mẩu nhãn: ảnh mẫu tươi, toạ độ, độ cao, ghi chú môi trường, lịch sử định danh, vị trí trong kho, các lần cho mượn, các mẩu mô đã cắt đi phân tích ADN, giấy phép thu mẫu và xuất nhập khẩu.

Những trường thông tin không thể thiếu

Một chi tiết người ngoài ít để ý: sai số toạ độ. Mẫu thu thế kỷ 19 có thể chỉ ghi "gần Huế", tức sai số hàng chục cây số. Ghi rõ mức sai số giúp người dùng dữ liệu không hiểu nhầm đó là một điểm chính xác.

Chuỗi lưu giữ: ai cầm mẫu, lúc nào

"Chuỗi lưu giữ" (chain of custody) là bản ghi liên tục về việc ai giữ mẫu, nhận từ ai, khi nào, ở đâu, đã làm gì với nó. Khái niệm này quen thuộc nhất trong pháp y: một mẫu máu hay sợi tóc chỉ có giá trị trước toà nếu chứng minh được nó không bị tráo, không bị nhiễm bẩn từ lúc thu đến lúc phân tích. Mỗi lần chuyển giao đều có chữ ký, niêm phong, ngày giờ.

Ở bảo tàng và ngân hàng sinh học, nguyên tắc tương tự giúp:

• Biết mẫu đã rã đông bao nhiêu lần, đã được lấy bớt bao nhiêu.
• Khi kết quả phân tích lạ, có thể lần ngược xem mẫu có bị nhầm hay nhiễm không.
• Trả lại đúng mẫu cho đúng nơi sau khi cho mượn.
• Với mẫu từ người, đảm bảo việc sử dụng đúng với sự đồng ý của người hiến mẫu.

Năm 2018, Tổ chức Tiêu chuẩn hoá Quốc tế ban hành ISO 20387, tiêu chuẩn chung cho hoạt động ngân hàng sinh học, trong đó yêu cầu truy xuất được nguồn gốc và lịch sử của mẫu.

Giấy tờ pháp lý: mẫu lấy từ đâu, có hợp pháp không

Ngày nay, hồ sơ mẫu vật còn phải chứng minh tính hợp pháp:

• CITES, công ước về buôn bán quốc tế các loài động thực vật hoang dã nguy cấp, có hiệu lực từ năm 1975; Việt Nam là thành viên từ năm 1994. Mẫu của loài thuộc danh mục CITES muốn chuyển qua biên giới phải có giấy phép, kể cả khi chỉ dùng cho nghiên cứu.
• Nghị định thư Nagoya (thông qua năm 2010) về tiếp cận nguồn gen và chia sẻ lợi ích, yêu cầu có sự đồng ý của nước sở hữu nguồn gen trước khi thu thập và sử dụng.
• Quy định của từng nước về thu mẫu trong khu bảo tồn, vườn quốc gia.

Mẫu không có giấy tờ có thể bị từ chối công bố, không được cho mượn quốc tế, thậm chí bị tịch thu.

Khi hồ sơ được chia sẻ cho cả thế giới

Hàng trăm năm, dữ liệu mẫu vật nằm trong những cuốn sổ cái viết tay ở từng bảo tàng. Từ thập niên 2000, các bảo tàng trên thế giới đẩy mạnh số hoá. Một chuẩn dữ liệu chung tên Darwin Core quy định cách đặt tên các trường như địa điểm, ngày thu, người thu, để dữ liệu từ các nơi khác nhau ghép được với nhau.

Cổng Thông tin Đa dạng sinh học Toàn cầu (GBIF), thành lập năm 2001, hiện tập hợp hơn hai tỷ bản ghi về sự hiện diện của sinh vật, trong đó có dữ liệu từ hàng trăm triệu mẫu bảo tàng. Một nhà nghiên cứu ở Việt Nam có thể tra xem loài cây mình quan tâm từng được thu ở đâu, giữ tại bảo tàng nào ở châu Âu, rồi xem cả ảnh tiêu bản. Tất cả chỉ có ý nghĩa nhờ những mẩu nhãn được ghi cẩn thận từ trăm năm trước.

Góc nhìn hôm nay: lập hồ sơ cho bộ sưu tập của mình

Cách nghĩ của người làm bảo tàng áp dụng được ngay cho đồ sưu tầm và kỷ vật gia đình:

1. Đánh số: mỗi viên đá, vỏ ốc, đồng xu, con tem một số riêng. Có thể dán nhãn nhỏ lên hộp đựng, không dán trực tiếp lên vật quý.
2. Lập sổ: một bảng tính đơn giản với các cột số hiệu, tên, nơi tìm thấy hoặc mua, ngày, ai đưa cho, ghi chú. Chụp ảnh từng món.
3. Ghi nguồn gốc kỷ vật: chiếc đồng hồ của ông, bộ ấm của bà, xấp thư tay của cụ. Câu chuyện đi kèm là thứ mất đầu tiên khi người nhớ không còn.
4. Không ghi nhãn lên nắp: với hộp, lọ, ghi lên thân, vì nắp hay bị lẫn.
5. Sao lưu sổ: giữ một bản số trên máy tính hoặc đám mây.

Nếu tự thu mẫu tự nhiên, như đá, vỏ ốc trên bãi biển, hãy nhớ rằng nhiều nơi cấm lấy mẫu trong vườn quốc gia, khu bảo tồn biển, và san hô là đối tượng được bảo vệ. Một bộ sưu tập nhỏ nhưng có nhãn rõ ràng, lấy hợp pháp, luôn có giá trị hơn một thùng đồ đẹp không ai biết từ đâu.