Phần lớn vắc xin phải được giữ ở 2–8 °C suốt quãng đường từ nhà máy tới lúc tiêm, theo hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Bộ Y tế. Chuỗi nối liền các kho lạnh, xe lạnh, tủ lạnh, hòm lạnh ấy gọi là chuỗi lạnh. Điều bất ngờ với nhiều người là vắc xin không chỉ sợ nóng: nhiều loại còn sợ đông đá, và một lần đông đá có thể làm hỏng vĩnh viễn mà nhìn bằng mắt không thấy.
Vì sao vắc xin cần lạnh
Vắc xin chứa những thành phần sinh học mong manh: virus hoặc vi khuẩn sống giảm độc lực, virus bất hoạt, protein, đoạn polysaccharide, hay phân tử mARN. Nhiệt độ cao làm protein biến tính, làm vi sinh vật sống trong vắc xin chết đi, làm mARN đứt gãy. Khi đó vắc xin mất hiệu lực. Điều nguy hiểm là lọ vắc xin hỏng vẫn trong như cũ, tiêm vẫn được, chỉ là không còn bảo vệ được người tiêm.
Vì thế ngay từ khi WHO khởi động Chương trình Tiêm chủng mở rộng (EPI) năm 1974, việc xây chuỗi lạnh tới tận các trạm y tế xa xôi đã là một phần cốt lõi. Ở Việt Nam, Chương trình Tiêm chủng mở rộng bắt đầu triển khai từ đầu thập niên 1980 và phủ toàn quốc vài năm sau đó.
Các mức nhiệt độ cần nhớ
| Mức | Áp dụng cho | Ghi chú |
|---|---|---|
| 2–8 °C | Hầu hết vắc xin tại trạm, phòng tiêm, kho tuyến dưới | Mức phổ biến nhất, phải giữ liên tục |
| Khoảng −15 đến −25 °C | Một số vắc xin sống chịu được đông lạnh, như vắc xin bại liệt uống, giữ ở kho tuyến trên theo hướng dẫn | Chỉ áp dụng cho loại nhà sản xuất cho phép |
| Siêu lạnh (khoảng −60 đến −90 °C) | Một số vắc xin mARN thế hệ đầu | Sau đó có thêm hướng dẫn cho phép giữ 2–8 °C trong thời gian giới hạn |
Mỗi vắc xin có điều kiện bảo quản riêng in trên tờ hướng dẫn của nhà sản xuất. Cán bộ y tế làm theo tờ hướng dẫn đó và quy định của Bộ Y tế, không theo "thói quen chung".
Kẻ thù lặng lẽ: đông đá
Nhiều vắc xin chứa muối nhôm làm tá chất, giúp hệ miễn dịch phản ứng mạnh hơn. Khi bị đông đá, các hạt muối nhôm vón lại thành cục, kháng nguyên tách khỏi tá chất, và vắc xin mất hiệu lực. Nhóm nhạy cảm với đông đá thường gồm vắc xin có thành phần bạch hầu – uốn ván – ho gà, viêm gan B, HPV, phế cầu, bại liệt tiêm và nhiều loại khác.
Đông đá xảy ra dễ hơn người ta tưởng:
- Đặt lọ vắc xin sát dàn lạnh hay sát thành tủ.
- Tủ lạnh gia dụng có nhiệt độ dao động, có lúc xuống dưới 0 °C ở vài góc.
- Đặt vắc xin chạm trực tiếp vào bình tích lạnh vừa lấy ra từ ngăn đá.
WHO hướng dẫn cán bộ y tế một phép thử gọi là "thử lắc" (shake test) để phát hiện vắc xin hấp phụ muối nhôm nghi bị đông đá: so tốc độ lắng cặn của lọ nghi ngờ với một lọ cố ý làm đông làm mẫu đối chứng. Lọ bị đông đá lắng nhanh hơn, cặn vón hạt. Đây là kỹ thuật của cán bộ chuyên môn, có quy trình riêng.
Kẻ thù thứ hai: nóng và ánh sáng
Một số vắc xin sống rất nhạy nhiệt, ví dụ vắc xin bại liệt uống, sởi và các vắc xin phối hợp có sởi. Một số loại như BCG, sởi – rubella còn nhạy với ánh sáng, nên được giữ trong hộp và tránh nắng khi pha.
Chỉ thị nhiệt độ trên lọ (VVM)
Trên nhãn nhiều lọ vắc xin dùng trong chương trình tiêm chủng có một chấm nhỏ hình vuông nằm trong hình tròn, gọi là chỉ thị nhiệt độ lọ vắc xin (VVM). Ô vuông bên trong đổi màu đậm dần theo tổng lượng nhiệt mà lọ đã chịu. Khi ô vuông có màu bằng hoặc đậm hơn vòng tròn bên ngoài, lọ đó không được dùng nữa.
VVM được đưa vào dùng từ năm 1996, đầu tiên trên vắc xin bại liệt uống, nhờ hợp tác giữa WHO, UNICEF và tổ chức PATH. Nó giúp cán bộ ở tuyến xã biết lọ vắc xin đã "chịu nóng" bao nhiêu, kể cả khi không có máy ghi nhiệt độ. VVM chỉ báo tác động của nhiệt, không báo đông đá.
Các mắt xích của chuỗi lạnh
- Kho quốc gia và kho vùng: kho lạnh, phòng lạnh rộng, có máy phát điện dự phòng, ghi nhiệt độ liên tục.
- Kho tỉnh: tủ lạnh, tủ đá chuyên dụng cho vắc xin, nhận và phân phối xuống tuyến dưới.
- Vận chuyển: xe lạnh hoặc hòm lạnh cách nhiệt có bình tích lạnh.
- Trạm y tế xã, phường và phòng tiêm: tủ lạnh chuyên dụng, nhiều nơi dùng loại tủ có lớp băng lót giữ lạnh nhiều giờ khi mất điện, vùng không có điện ổn định có thể dùng tủ chạy năng lượng mặt trời.
- Buổi tiêm: phích vắc xin (vaccine carrier) mang tới điểm tiêm, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa, có khi chở bằng xe máy hay thuyền.
Chỉ cần một mắt xích đứt, ví dụ một buổi chiều mất điện không ai phát hiện, là cả lô vắc xin có thể phải huỷ.
Những quy tắc của một tủ vắc xin tốt
- Tủ chỉ để vắc xin. Không để thức ăn, nước uống, mẫu bệnh phẩm chung, vì mở tủ nhiều làm nhiệt độ dao động và tăng nguy cơ lây nhiễm.
- Không để vắc xin ở cánh cửa tủ, chỗ nhiệt độ thay đổi nhiều nhất mỗi lần mở.
- Không để sát dàn lạnh, sát thành tủ, xếp có khe hở cho không khí lưu thông.
- Theo dõi nhiệt độ ít nhất hai lần mỗi ngày và ghi vào sổ, kèm thiết bị ghi nhiệt độ liên tục có báo động.
- Có kế hoạch khi mất điện: hòm lạnh, bình tích lạnh luôn sẵn sàng, biết chuyển vắc xin đi đâu.
- Dùng lọ hết hạn sớm trước, kiểm tra VVM, ghi ngày mở lọ đa liều theo đúng quy định.
"Làm dịu" bình tích lạnh
Một kỹ thuật nhỏ mà quan trọng: bình tích lạnh vừa lấy từ ngăn đá có thể lạnh dưới −10 °C, đặt sát vắc xin là đủ làm đông lọ. Hướng dẫn của WHO là để bình đá ở ngoài một lúc cho tới khi lắc nghe tiếng nước lóc xóc bên trong, tức đá đã bắt đầu tan và nhiệt độ bề mặt quanh 0 °C, rồi mới xếp vào hòm. Ở nhiều nơi, người ta còn dùng bình nước mát thay cho bình đá trong một số điều kiện để tránh đông đá.
Góc nhìn hôm nay: người đi tiêm cần biết gì
Với người dân, chuỗi lạnh phần lớn nằm ngoài tầm nhìn, và việc bảo quản là trách nhiệm của cơ sở tiêm chủng. Một vài điều hữu ích:
- Tiêm tại cơ sở được cấp phép. Các điểm tiêm đạt điều kiện phải có tủ bảo quản vắc xin, nhiệt kế, sổ theo dõi theo quy định của Bộ Y tế.
- Không tự mua vắc xin mang về nhà cất tủ lạnh rồi mang đi tiêm nếu không có chỉ định và hướng dẫn cụ thể của cơ sở y tế. Tủ lạnh gia đình dao động nhiệt độ nhiều, dễ làm vắc xin hỏng mà không ai biết.
- Nếu được yêu cầu vận chuyển (ví dụ một số trường hợp đặc biệt), hãy làm đúng hướng dẫn của cơ sở y tế về túi giữ nhiệt, cách xếp, thời gian tối đa, và hỏi lại khi chưa rõ.
- Có quyền hỏi: người đi tiêm có thể hỏi tên vắc xin, hạn dùng, xem lọ trước khi tiêm. Cơ sở uy tín sẵn lòng cho xem.
- Vắc xin có thể phải huỷ khi chuỗi lạnh gặp sự cố. Nếu buổi tiêm bị hoãn vì lý do này, đó là dấu hiệu cơ sở làm đúng quy trình, không phải điều đáng lo.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc tài liệu của WHO và UNICEF về quản lý vắc xin và chuỗi lạnh, trang của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) về bảo quản và vận chuyển vắc xin, và các hướng dẫn của Bộ Y tế, Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương về Chương trình Tiêm chủng mở rộng. Mọi thắc mắc cụ thể về lịch tiêm và loại vắc xin nên hỏi trực tiếp nhân viên y tế.
Câu hỏi thường gặp
Vắc xin bảo quản ở nhiệt độ bao nhiêu?
Phần lớn vắc xin được bảo quản ở 2–8 °C theo hướng dẫn của WHO và Bộ Y tế. Một số loại có điều kiện riêng, như đông lạnh ở kho tuyến trên hoặc siêu lạnh, và luôn phải làm theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
Vắc xin bị đông đá có dùng được không?
Nhiều vắc xin chứa muối nhôm sẽ mất hiệu lực vĩnh viễn nếu bị đông đá, dù nhìn bề ngoài không khác. Cơ sở y tế phải loại bỏ những lọ nghi bị đông đá theo quy trình kiểm tra của ngành.
Chuỗi lạnh vắc xin là gì?
Chuỗi lạnh là hệ thống kho lạnh, phương tiện vận chuyển, tủ lạnh và hòm lạnh giữ vắc xin ở đúng nhiệt độ từ nhà sản xuất tới lúc tiêm. Một mắt xích hỏng có thể làm cả lô vắc xin mất hiệu lực.
Chấm vuông trên lọ vắc xin là gì?
Đó là chỉ thị nhiệt độ lọ vắc xin (VVM), ô vuông bên trong đậm dần theo lượng nhiệt lọ đã chịu. Khi ô vuông có màu bằng hoặc đậm hơn vòng tròn ngoài, lọ không được dùng.
Có nên tự mua vắc xin về cất tủ lạnh ở nhà?
Không nên, trừ khi cơ sở y tế chỉ định và hướng dẫn cụ thể. Tủ lạnh gia đình dao động nhiệt độ nhiều, dễ làm vắc xin nóng quá hoặc đông đá mà không ai biết.
