Bảo hộ cá nhân trong phòng thí nghiệm tối thiểu gồm áo blouse cài kín, kính bảo hộ, găng tay phù hợp với loại hoá chất hay mẫu đang dùng, quần dài và giày kín mũi. Đó là lớp phòng vệ cuối cùng, chỉ phát huy tác dụng khi chọn đúng loại và mặc, cởi đúng cách. Một đôi găng sai chất liệu có thể cho hoá chất thấm qua trong vài giây mà người đeo không hề biết.
Đồ bảo hộ đứng cuối hàng, không phải đầu hàng
Giới an toàn lao động dùng một mô hình gọi là thứ bậc kiểm soát, được Viện Quốc gia về An toàn và Sức khoẻ Nghề nghiệp Hoa Kỳ (NIOSH) phổ biến rộng rãi. Theo thứ tự hiệu quả giảm dần:
- Loại bỏ mối nguy: không dùng chất đó nữa.
- Thay thế bằng thứ ít nguy hiểm hơn: dùng dung môi ít độc hơn, nhiệt kế điện tử thay nhiệt kế thuỷ ngân.
- Kiểm soát kỹ thuật: tủ hút khí độc, tủ an toàn sinh học, tấm chắn.
- Kiểm soát hành chính: quy trình, đào tạo, giới hạn thời gian làm việc, biển báo.
- Đồ bảo hộ cá nhân (PPE, Personal Protective Equipment).
Đồ bảo hộ đứng cuối vì nó phụ thuộc hoàn toàn vào con người: người đó có mặc không, mặc đúng không, đồ có còn tốt không. Nó không làm mối nguy biến mất, chỉ đặt một lớp mỏng giữa mối nguy và cơ thể. Hiểu điều này giúp tránh một sai lầm phổ biến: tưởng rằng đeo găng là có thể làm mọi thứ ở ngoài tủ hút.
Áo blouse: không phải chiếc áo nào cũng như nhau
Áo blouse phòng thí nghiệm có ba nhiệm vụ: chặn văng bắn, giữ hoá chất và mẫu không dính vào quần áo thường, và trong một số trường hợp, chống cháy. Chọn áo theo công việc:
| Loại áo | Ưu điểm | Lưu ý |
|---|---|---|
| Cotton hoặc cotton pha | Thoáng, rẻ, phổ biến | Cháy được, thấm chất lỏng; hợp với công việc nguy cơ thấp |
| Polyester thuần | Rẻ, ít nhăn | Nóng chảy và dính vào da khi gặp lửa; không nên dùng gần nguồn lửa, dung môi dễ cháy |
| Vải chống cháy | Tự tắt khi rời khỏi lửa | Cần khi làm với chất dễ cháy, chất tự bốc cháy trong không khí |
| Áo choàng dùng một lần, cài phía sau | Bảo vệ phía trước kín hơn, bỏ sau khi dùng | Thường dùng ở phòng an toàn sinh học cấp cao, khu nuôi cấy tế bào |
Áo phải cài kín, tay áo dài tới cổ tay, và không mặc ra khỏi phòng thí nghiệm: không mặc vào căng tin, thư viện, phòng làm việc. Áo được giặt theo quy trình của cơ sở, không mang về giặt chung với đồ gia đình.
Ngành an toàn phòng thí nghiệm hay nhắc tới vụ tai nạn tại Đại học California, Los Angeles (UCLA) cuối năm 2008: một trợ lý nghiên cứu trẻ bị bỏng nặng và tử vong sau khi một hoá chất tự bốc cháy trong không khí bắt lửa, khi cô mặc áo len tổng hợp và không mặc áo blouse. Vụ việc dẫn tới thay đổi lớn về quy định an toàn phòng thí nghiệm ở các trường đại học California. Bài học được rút ra không chỉ về chiếc áo, mà về đào tạo, giám sát và việc đồ bảo hộ phải phù hợp với mối nguy.
Bảo vệ mắt: kính thường không phải kính bảo hộ
Mắt là bộ phận dễ tổn thương nhất và khó phục hồi nhất. Có ba mức bảo vệ:
- Kính bảo hộ có tấm chắn bên (safety glasses): chặn mảnh vụn bay thẳng và văng bắn nhỏ. Đủ cho nhiều công việc thường ngày.
- Kính kín (goggles): ôm sát mặt, chặn chất lỏng văng từ mọi hướng và hơi bụi. Cần khi làm với chất ăn mòn, chất lỏng có thể bắn.
- Tấm che mặt (face shield): che cả mặt và cổ, nhưng phải đeo cùng kính kín bên trong, vì chất lỏng vẫn có thể luồn từ dưới lên.
Kính cận thông thường không đạt yêu cầu: tròng có thể vỡ, không có tấm chắn bên. Người đeo kính cận dùng kính bảo hộ trùm ngoài hoặc kính bảo hộ có độ. Kính bảo hộ đạt chuẩn thường có ký hiệu tiêu chuẩn in trên gọng, như ANSI Z87.1 của Mỹ hay EN 166 của châu Âu. Về kính áp tròng, quan điểm các cơ quan đã thay đổi theo thời gian; nhiều hướng dẫn hiện nay cho phép đeo nếu dùng kèm kính bảo hộ phù hợp, nhưng cơ sở có thể có quy định riêng.
Găng tay: chọn sai còn tệ hơn không đeo
Găng tay tạo cảm giác an toàn mạnh nhất, và cũng dễ đánh lừa nhất. Không có chất liệu găng nào chống được mọi hoá chất. Mỗi cặp găng và hoá chất có hai thông số:
- Thời gian xuyên thấu (breakthrough time): sau bao lâu hoá chất bắt đầu đi qua lớp găng.
- Tốc độ thẩm thấu: khi đã xuyên, hoá chất đi qua nhanh đến mức nào.
Nhà sản xuất găng công bố bảng tương thích hoá chất cho từng loại. Đây là tài liệu cần tra trước khi làm với chất nguy hiểm, cùng với mục 8 của phiếu an toàn hoá chất.
| Chất liệu | Thường dùng cho | Điểm yếu chung |
|---|---|---|
| Nitrile | Phần lớn công việc sinh học và hoá học nhẹ; găng mặc định ở nhiều phòng | Chịu kém một số dung môi hữu cơ; găng mỏng chỉ để chống văng bắn ngắn |
| Latex | Công việc sinh học, cần cảm giác tay tốt | Gây dị ứng ở một số người; chịu kém nhiều dung môi |
| Neoprene | Một số axit, kiềm, dầu | Dày hơn, kém khéo tay |
| Butyl | Một số xeton, este | Kém với nhiều dung môi khác |
| Găng chịu nhiệt, chịu lạnh | Nồi hấp, lò nung, nitơ lỏng | Không chống hoá chất; không dùng để thao tác hoá chất |
Câu chuyện được nhắc nhiều nhất về găng tay là cái chết của nhà hoá học Karen Wetterhahn tại Đại học Dartmouth năm 1997. Năm 1996, bà làm rơi vài giọt một hợp chất thuỷ ngân hữu cơ cực độc lên găng latex. Sau này các phép thử cho thấy chất đó xuyên qua găng latex rất nhanh. Bà qua đời sau nhiều tháng nhiễm độc. Từ vụ này, hướng dẫn về chọn găng cho các chất độc cao được viết lại, nhấn mạnh việc kiểm tra dữ liệu xuyên thấu và dùng găng nhiều lớp chuyên dụng.
Thói quen nhỏ với găng tay
- Kiểm tra găng trước khi đeo: thổi phồng nhẹ hoặc nhìn kỹ để thấy lỗ thủng.
- Thay găng ngay khi dính hoá chất, rách hoặc sau một thời gian theo quy định.
- Không chạm tay đeo găng vào tay nắm cửa, điện thoại, bàn phím chung, mặt mình.
- Tháo găng bằng cách lộn trái, không để mặt ngoài chạm vào da, rồi rửa tay.
Bảo vệ hô hấp: khẩu trang y tế không phải mặt nạ lọc
Khẩu trang y tế chủ yếu chặn giọt bắn từ người đeo ra ngoài và chặn văng bắn lớn. Nó không ôm khít mặt nên không bảo vệ người đeo khỏi hít phải hạt nhỏ. Mặt nạ lọc kiểu N95 hay FFP2 thì lọc được hạt nhỏ, nhưng chỉ khi ôm khít mặt; vì vậy người dùng ở nơi làm việc cần được thử độ khít (fit test). Râu rậm làm hỏng độ khít. Mặt nạ lọc hạt không chặn được hơi hoá chất; cần phin lọc than phù hợp, và quan trọng hơn là làm trong tủ hút. Ở phòng thí nghiệm, nếu thấy cần mặt nạ để làm một việc thường ngày, đó thường là dấu hiệu nên xem lại kiểm soát kỹ thuật.
Thứ tự mặc và cởi
Mặc đồ đúng chưa đủ; cởi đồ sai là lúc dễ tự làm nhiễm bẩn nhất. Thứ tự cụ thể tuỳ cơ sở, nhưng hướng dẫn chung của CDC cho môi trường y tế là:
- Mặc: áo choàng, khẩu trang hoặc mặt nạ lọc, kính hoặc tấm che mặt, găng tay (kéo găng trùm lên cổ tay áo).
- Cởi: găng tay, kính hoặc tấm che mặt, áo choàng, khẩu trang hoặc mặt nạ; rửa tay ngay sau đó.
Logic rất đơn giản: thứ bẩn nhất (găng) cởi trước; thứ bảo vệ đường thở cởi sau cùng, khi đã ra khỏi vùng nguy cơ.
Những thứ không mặc mà vẫn là bảo hộ
- Buộc gọn tóc dài, không đeo khăn quàng, vòng tay lủng lẳng gần ngọn lửa hay máy quay.
- Giày kín mũi và gót, không dép, không giày vải lưới thấm nước.
- Quần dài hoặc váy dài che kín chân.
- Không ăn uống, nhai kẹo, bôi son, chỉnh kính áp tròng trong phòng.
Góc nhìn hôm nay: mang tư duy chọn đồ bảo hộ về nhà
Ở nhà, hãy áp dụng cùng câu hỏi: mình đang chống lại thứ gì? Đeo găng cao su rửa bát khi dùng chất tẩy mạnh, đeo kính khi khoan, mài, đục tường, đeo mặt nạ lọc bụi khi chà nhám, không dùng khẩu trang vải khi phun thuốc trừ sâu mà thay vào đó đọc kỹ nhãn và ưu tiên đứng đầu gió, giữ người khác tránh xa. Nhìn mục câu P trên nhãn hoá chất gia dụng để biết nhà sản xuất khuyên dùng đồ bảo hộ gì.
Người muốn tìm hiểu sâu hơn có thể đọc phần đồ bảo hộ trong Sổ tay An toàn sinh học của WHO, bảng chọn găng của các nhà sản xuất lớn, và hướng dẫn của NIOSH về thứ bậc kiểm soát. Ở Việt Nam, người lao động thuộc diện được cấp phương tiện bảo vệ cá nhân theo quy định về an toàn, vệ sinh lao động; hỏi bộ phận an toàn của đơn vị mình về danh mục được cấp.
Câu hỏi thường gặp
Đồ bảo hộ cá nhân trong phòng thí nghiệm gồm những gì?
Tối thiểu gồm áo blouse cài kín, kính bảo hộ, găng tay phù hợp, quần dài và giày kín mũi. Tuỳ công việc có thêm kính kín, tấm che mặt, áo chống cháy, mặt nạ lọc hay áo choàng dùng một lần. Đồ cụ thể được chọn dựa trên đánh giá rủi ro và phiếu an toàn hoá chất.
Găng nitrile có chống được mọi hoá chất không?
Không. Nitrile chịu tốt nhiều chất nhưng kém với một số dung môi hữu cơ, và găng mỏng chỉ chống văng bắn trong thời gian ngắn. Cần tra bảng tương thích hoá chất của nhà sản xuất găng và mục 8 phiếu an toàn hoá chất trước khi làm với chất nguy hiểm.
Đeo kính cận có thay được kính bảo hộ không?
Không. Kính cận không có tấm chắn bên và tròng có thể vỡ khi bị va đập. Người cận cần đeo kính bảo hộ trùm ngoài hoặc kính bảo hộ có độ đạt tiêu chuẩn như ANSI Z87.1 hay EN 166.
Vì sao không được mặc áo blouse ra ngoài phòng thí nghiệm?
Áo có thể dính hoá chất hoặc vi sinh vật mà mắt không thấy. Mặc ra căng tin, thư viện hay mang về nhà là đưa chúng tới nơi người khác không được bảo vệ. Áo blouse nên giặt theo quy trình riêng của cơ sở.
Thứ tự cởi đồ bảo hộ thế nào cho đúng?
Hướng dẫn chung của CDC là cởi găng tay trước, rồi đến kính hoặc tấm che mặt, áo choàng, cuối cùng là khẩu trang hoặc mặt nạ lọc, và rửa tay ngay. Thứ bẩn nhất cởi trước, thứ bảo vệ đường thở cởi sau cùng khi đã rời vùng nguy cơ.
