Máy đo độ ồn và ứng dụng điện thoại: ngưỡng decibel an toàn cho tai

Ngưỡng an toàn cho tai được tính theo cả độ ồn lẫn thời gian nghe: WHO khuyến nghị người lớn không nghe quá tổng lượng tương đương 80 dB(A) trong 40 giờ mỗi tuần, còn ở nơi làm việc, mốc phổ biến là 85 dB(A) cho 8 giờ. Cứ tăng 3 dB thì thời gian an toàn giảm một nửa, nên ở 100 dB(A) như quán karaoke hay buổi hoà nhạc ồn, chỉ khoảng 15 phút là đã dùng hết "khẩu phần" của cả ngày làm việc. Máy đo độ ồn và cả ứng dụng điện thoại đã hiệu chỉnh đều giúp bạn biết mình đang ở đâu trên thang đó.

Đọc nhãn dB(A) cho đúng

Decibel là thang logarit: tăng 10 dB nghĩa là năng lượng âm tăng gấp mười lần, và tai cảm nhận to lên khoảng gấp đôi. Bài này không đi sâu vào toán của thang đo, chỉ cần nhớ hệ quả thực tế: 3 dB nghe có vẻ ít nhưng là gấp đôi năng lượng.

Chữ (A) chỉ trọng số A, cách máy "nghe giống tai người" bằng cách giảm bớt phần âm trầm và âm rất cao mà tai kém nhạy. Mọi ngưỡng an toàn thính giác trong bài này đều tính bằng dB(A). Máy đo còn có trọng số C (dùng cho tiếng nổ, âm trầm mạnh) và Z (không trọng số).

Ba con số hay gặp trên màn hình máy đo:

• LAeq: mức tương đương liên tục trong một khoảng thời gian, kiểu "trung bình năng lượng". Đây là con số dùng để so với ngưỡng an toàn.
• LAmax: mức lớn nhất trong khoảng đo. Một tiếng còi xe sát tai có thể làm LAmax vọt cao trong khi LAeq thay đổi ít.
• LCpeak: đỉnh tức thời với trọng số C, dùng cho tiếng nổ, tiếng búa. Nhiều quy định lấy 140 dB(C) làm mốc đỉnh không được vượt.

Bảng thời gian nghe an toàn theo quy tắc 3 dB

Quy tắc "năng lượng bằng nhau" (tăng 3 dB thì giảm một nửa thời gian) được NIOSH (Mỹ) và nhiều tổ chức y tế lao động dùng làm cơ sở. Bảng dưới đây xuất phát từ mốc 85 dB(A) cho 8 giờ:

Để hình dung: máy hút bụi, máy xay đặt gần thường vào khoảng 80–90 dB(A), máy cắt cỏ và máy khoan cầm tay có thể lên quanh 90–100 dB(A), còn khu vực gần loa ở buổi diễn nhạc sống hay hộp đêm dễ vượt 100 dB(A). Đây chỉ là khoảng tham khảo; con số thật đổi nhiều theo máy và khoảng cách, nên muốn biết thì đo.

Ở Việt Nam, quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về tiếng ồn nơi làm việc (QCVN 24:2016/BYT) cũng lấy 85 dB(A) cho 8 giờ làm mốc. Quy chuẩn tiếng ồn môi trường QCVN 26:2010/BTNMT là chuyện khác: nó đặt giới hạn cho khu dân cư (khu thông thường 70 dB(A) ban ngày, 55 dB(A) ban đêm; khu đặc biệt như bệnh viện, trường học 55 và 45 dB(A)), nhằm bảo vệ giấc ngủ và sinh hoạt, không phải ngưỡng điếc.

Ngưỡng nghe an toàn của WHO cho tai nghe và nơi giải trí

Năm 2019, WHO cùng Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU) công bố tiêu chuẩn nghe an toàn cho thiết bị nghe cá nhân. Cách tính theo tuần chứ không theo ngày:

• Người lớn: tổng lượng âm tương đương 80 dB(A) trong 40 giờ/tuần.
• Trẻ em và người nhạy cảm: 75 dB(A) trong 40 giờ/tuần.

Năm 2022, WHO ra thêm tiêu chuẩn cho địa điểm giải trí (quán bar, buổi diễn, phòng tập), khuyến nghị mức trung bình không vượt 100 dB(A) tính trong mỗi 15 phút, kèm việc theo dõi âm lượng liên tục, có khu yên tĩnh để tai nghỉ và phát nút tai cho khán giả.

Nhiều điện thoại hiện đại đã tự ước tính lượng âm qua tai nghe theo cách này và cảnh báo khi bạn vượt mức tuần. Đây là số ước tính dựa trên âm lượng và đặc tính tai nghe, chính xác nhất với tai nghe chính hãng mà máy nhận diện được.

Đo bằng điện thoại có tin được không

Micro điện thoại sinh ra để thu giọng nói, không phải để đo. Phần cứng xử lý âm thanh thường tự nén, tự giảm ồn, và micro bị bão hoà khi quá to. Tuy vậy, một nghiên cứu của NIOSH công bố năm 2014 thử nhiều ứng dụng đo âm trên điện thoại và thấy một số ứng dụng trên iPhone cho kết quả lệch trong khoảng ±2 dB(A) so với máy đo chuẩn ở dải mức thông thường, trong khi nhiều ứng dụng khác lệch xa hơn. NIOSH sau đó phát hành ứng dụng đo âm miễn phí riêng cho iOS. Điện thoại Android khó đánh giá chung vì phần cứng rất đa dạng.

Kết luận thực tế:

• Ứng dụng tốt trên máy phù hợp đủ để biết bạn đang ở 70, 85 hay 100 dB(A). Sai vài dB không đổi được kết luận "nên đeo nút tai".
• Không dùng điện thoại làm số liệu khiếu nại, đo môi trường hay đo nghề nghiệp. Những việc đó cần máy đo âm thanh đạt chuẩn IEC 61672 (cấp 1 hoặc cấp 2) đã hiệu chuẩn.
• Gắn micro rời có hiệu chuẩn cải thiện đáng kể độ tin cậy.

Cách đo đúng cho người không chuyên

1. Đo ở vị trí tai bạn, không phải sát nguồn. Muốn biết mình nghe bao nhiêu, đưa máy ngang tầm tai, cách người một chút để thân mình không che.
2. Chọn dB(A) và chế độ trung bình (LAeq), đo ít nhất vài phút. Nhìn số tức thời nhảy lên nhảy xuống rất dễ kết luận sai.
3. Tránh gió và chạm tay. Gió thổi qua micro tạo tiếng ù làm số tăng giả; ngoài trời nên dùng mút chắn gió. Đừng cầm máy cọ sát.
4. Kiểm tra máy trước và sau buổi đo. Máy chuyên nghiệp dùng bộ hiệu chuẩn âm phát ra mức chuẩn (thường 94 dB ở 1.000 Hz). Người dùng điện thoại có thể so với một máy đo chuẩn của người quen, ghi lại độ lệch.
5. Ghi kèm thời gian. Một con số dB không có thời gian đi kèm thì không nói được an toàn hay không.

Tai báo động thế nào và khi nào cần đi khám

Sau buổi hoà nhạc hay karaoke, nhiều người thấy tai ù, nghe như có bông nhét, hoặc tiếng rít trong tai. Đó là dịch chuyển ngưỡng nghe tạm thời: tế bào lông trong ốc tai bị quá tải. Thường nó hồi phục sau vài giờ đến một hai ngày, nhưng lặp lại nhiều lần có thể dẫn tới tổn thương vĩnh viễn, và mất thính lực do tiếng ồn thì không hồi phục được.

Dấu hiệu nên đi khám tai mũi họng và đo thính lực: ù tai kéo dài nhiều ngày, nghe kém đột ngột một bên, thấy khó nghe lời nói ở nơi đông người dù xung quanh không quá ồn. Người làm việc lâu năm nơi ồn có quyền được khám sức khoẻ định kỳ, trong đó có đo thính lực.

Giảm liều ồn: vài cách đơn giản mà hiệu quả

• Lùi xa nguồn. Ngoài trời, mỗi lần tăng gấp đôi khoảng cách tới một nguồn điểm, mức ồn giảm khoảng 6 dB, tức thời gian an toàn tăng gấp bốn.
• Nút tai bọt xốp hoặc nút tai nhạc sĩ giảm vài chục dB nếu đeo đúng cách (vê nhỏ, nhét sâu, chờ nở). Nút tai nhạc sĩ giảm đều các tần số nên nhạc vẫn rõ.
• Nghỉ tai. Ra khỏi phòng ồn mười lăm phút mỗi giờ.
• Tai nghe chống ồn chủ động giúp nghe nhạc nhỏ hơn ở nơi ồn như xe buýt, máy bay, thay vì vặn to để át tiếng ồn.
• Quy tắc 60/60 phổ biến trong tư vấn thính học: nghe không quá 60% âm lượng tối đa, không quá 60 phút liền. Đây là mẹo nhớ, không phải tiêu chuẩn chính thức.