Bảo tàng kiểm soát nhiệt độ và độ ẩm để hiện vật không co giãn, nứt vỡ, mốc hay gỉ. Con số quen thuộc từng là khoảng 20 °C và 50% độ ẩm tương đối, nhưng giới bảo quản ngày nay chú ý hơn tới hai điều: mỗi chất liệu cần một mức riêng, và ổn định quan trọng hơn con số tuyệt đối. Một chiếc trống gỗ ở 60% đều đặn quanh năm còn an toàn hơn ở 50% buổi sáng, 75% buổi tối.
Độ ẩm tương đối: con số hay bị hiểu sai
Độ ẩm tương đối (RH) không cho biết không khí có bao nhiêu nước, mà cho biết nó đang chứa bao nhiêu phần trăm so với lượng tối đa có thể chứa ở nhiệt độ đó. Không khí ấm chứa được nhiều hơi nước hơn không khí lạnh.
Hệ quả rất thực tế: cùng một lượng hơi nước, hạ nhiệt độ thì độ ẩm tương đối tăng. Không khí 30 °C, độ ẩm 70%, nếu bị làm lạnh xuống khoảng 24 °C sẽ chạm gần 100%, tức là bắt đầu đọng sương. Đó là lý do:
- Lon nước lạnh lấy từ tủ ra đọng nước bên ngoài.
- Tường, nền nhà miền Bắc "đổ mồ hôi" những ngày nồm: khối tường còn lạnh sau đợt rét, gặp gió ẩm ấm từ biển thổi vào.
- Một hiện vật chuyển từ kho lạnh ra ngoài trời nóng ẩm sẽ bị phủ một lớp sương ngay trên bề mặt.
Người làm bảo quản vì thế luôn nhìn cặp số nhiệt độ – độ ẩm cùng nhau. Chỉnh một số là số kia thay đổi theo.
Vì sao độ ẩm làm hỏng hiện vật
Hư hại cơ học
Gỗ, ngà, xương, da, giấy, vải, sơn mài là những vật liệu hút ẩm. Ẩm lên thì nở, khô đi thì co. Nếu một hiện vật làm từ nhiều lớp vật liệu khác nhau, mỗi lớp co giãn một kiểu, ứng suất dồn vào chỗ tiếp giáp. Lớp sơn trên mặt gỗ bong vảy, mộng gỗ hở ra, mặt đàn nứt dọc thớ. Dao động càng nhanh càng nguy hiểm, vì vật liệu không kịp thích nghi.
Hư hại sinh học
Khi độ ẩm kéo dài trên khoảng 65–70%, nấm mốc phát triển trên hầu hết vật liệu hữu cơ. Côn trùng cũng ưa môi trường ấm ẩm.
Hư hại hoá học
Kim loại gỉ nhanh hơn khi ẩm, đặc biệt nếu bề mặt nhiễm muối. Đồ đồng khảo cổ có thể mắc "bệnh đồng": các vết bột màu xanh lục nhạt lan dần, do muối clorua phản ứng với đồng khi có hơi ẩm. Sắt khảo cổ đào từ đất mặn còn nhạy hơn, có thể nứt tách nếu không giữ thật khô.
Từ "50 – 20" đến khung linh hoạt
Con số 50% độ ẩm và khoảng 20 °C được phổ biến rộng rãi từ cuốn The Museum Environment (1978) của nhà khoa học bảo tàng người Anh Garry Thomson. Đó là mức thoải mái cho cả hiện vật lẫn khách tham quan ở châu Âu, và trở thành gần như chuẩn chung cho các cuộc cho mượn hiện vật quốc tế.
Nhưng giữ đúng 50% quanh năm rất tốn năng lượng, nhất là ở vùng khí hậu nóng ẩm hoặc lạnh khô. Nghiên cứu sau này cho thấy phần lớn hiện vật chịu được biên độ rộng hơn, miễn thay đổi từ từ. Năm 2014, nhóm Bizot, gồm giám đốc các bảo tàng lớn trên thế giới, đưa ra hướng dẫn tạm thời cho vật liệu hút ẩm: độ ẩm trong khoảng 40–60%, nhiệt độ khoảng 16–25 °C, dao động trong ngày giới hạn. Hiệp hội kỹ sư điều hoà không khí Hoa Kỳ (ASHRAE) cũng có các cấp độ kiểm soát khác nhau cho bảo tàng, từ nghiêm ngặt đến cơ bản.
Một ý quan trọng khác: hiện vật đã quen với khí hậu nơi nó tồn tại hàng trăm năm. Một chiếc tủ gỗ ở nhà rường xứ Huế đã "quen" với độ ẩm cao. Đưa nó vào phòng máy lạnh khô đột ngột có thể gây nứt nhiều hơn là để yên.
Mỗi chất liệu một nhu cầu
| Chất liệu | Mức độ ẩm thường được khuyên | Nguy cơ chính |
|---|---|---|
| Kim loại, nhất là sắt và đồng khảo cổ | Khô, thường dưới khoảng 40%; sắt khảo cổ còn thấp hơn nhiều | Gỉ, bệnh đồng, nứt tách |
| Giấy, sách, tài liệu | Khoảng 30–50%, ổn định | Mốc, giòn, cong vênh |
| Gỗ, sơn mài, nhạc cụ, đồ gỗ chạm | Khoảng 45–60%, rất ổn định | Nứt, bong sơn, hở mộng |
| Vải, lụa, lông vũ, da | Khoảng 45–55% | Mốc, côn trùng, giòn mục |
| Ảnh, phim âm bản | Khoảng 30–40%, càng mát càng tốt | Phai màu, dính, hội chứng giấm |
| Đá, gốm nung kỹ | Chịu được biên độ rộng | Kết tinh muối nếu đồ đào từ nơi nhiễm mặn |
Các con số trên là khoảng tham khảo phổ biến trong tài liệu bảo quản. Mỗi bảo tàng tự định mức cụ thể theo tình trạng từng hiện vật và khí hậu địa phương.
Khi một bảo tàng phải trưng bày những chất liệu đòi hỏi trái ngược nhau trong cùng một phòng, họ không chỉnh cả phòng, mà tạo vi khí hậu riêng trong tủ.
Vi khí hậu: căn phòng nhỏ trong tủ kính
Một tủ trưng bày kín khít giữ độ ẩm bên trong ổn định hơn nhiều so với không khí trong phòng. Muốn chủ động hơn, người ta đặt vào ngăn dưới tủ một khay hạt silica gel đã được "điều hoà" trước tới đúng độ ẩm mong muốn, ví dụ 50%. Khi không khí trong tủ ẩm lên, silica gel hút bớt; khi khô đi, nó nhả ra. Tủ đựng đồ kim loại thì dùng silica gel khô để giữ độ ẩm thấp.
Cách này rẻ, không tốn điện, và rất hợp với vùng nhiệt đới. Thay vì cố hút ẩm cả một toà nhà lớn, chỉ cần giữ tốt vài chục tủ trưng bày có hiện vật nhạy cảm.
Đo và ghi: không đo thì không biết
Ngày xưa, các phòng trưng bày đặt máy ghi nhiệt ẩm kiểu trống quay: một chiếc bút vẽ đường cong lên giấy cuộn quanh trống, mỗi tuần thay giấy một lần. Ngày nay, những thiết bị ghi dữ liệu nhỏ bằng bao diêm đặt khắp phòng và trong tủ, gửi số đo về máy tính liên tục.
Người phụ trách không chỉ nhìn số trung bình, mà nhìn:
- Biên độ dao động trong ngày: lúc mở cửa đón khách đông, lúc tắt điều hoà ban đêm.
- Điểm nóng, điểm ẩm: góc phòng sát tường ngoài, chỗ dưới cửa thông gió, vị trí bị nắng chiều chiếu.
- Theo mùa: những tuần nồm, những đợt gió mùa khô hanh.
Bẫy của điều hoà tắt ban đêm
Ở vùng nóng ẩm, nhiều nơi bật điều hoà ban ngày cho khách, tắt ban đêm để tiết kiệm. Kết quả là mỗi ngày một chu kỳ khô lạnh rồi nóng ẩm, chính kiểu dao động gây hại nhất. Điều hoà thông thường lại vừa làm lạnh vừa không phải lúc nào cũng hút đủ ẩm, có thể khiến độ ẩm tương đối trong phòng tăng khi nhiệt độ giảm. Giải pháp hay được khuyên là chạy liên tục ở mức nhiệt vừa phải, kết hợp máy hút ẩm, thay vì làm lạnh sâu theo giờ.
Ánh sáng: biến số thứ ba
Bảo tàng còn kiểm soát ánh sáng song song với nhiệt ẩm. Mức chiếu sáng thường được khuyến nghị:
- Khoảng 50 lux cho vật liệu rất nhạy như giấy, tranh màu nước, vải, lụa, ảnh.
- Khoảng 150–200 lux cho tranh sơn dầu, gỗ, sơn mài.
- Cao hơn cho đá, gốm, kim loại, vì chúng ít bị ánh sáng làm hại.
Tia cực tím bị lọc gần như toàn bộ. Tổn hại do ánh sáng được tính cộng dồn theo "lux giờ" mỗi năm, nên hiện vật nhạy cảm thường được trưng luân phiên, nghỉ trong kho tối một thời gian.
Góc nhìn hôm nay: áp dụng cho đồ quý trong nhà
Không cần phòng kiểm soát khí hậu, gia đình vẫn giữ được bàn thờ sơn mài, tủ gỗ cổ, đàn, tranh, đồ đồng tốt hơn nếu làm theo vài nguyên tắc:
- Tránh vị trí cực đoan: không đặt đồ quý ngay dưới cửa gió điều hoà, cạnh cửa sổ có nắng, sát tường ngoài hướng mưa, gần bếp hay nhà tắm.
- Giữ ổn định: nếu dùng điều hoà, tránh chênh lệch quá lớn giữa ngày và đêm. Mùa nồm, đóng cửa và hút ẩm.
- Cho đồ vật thời gian thích nghi: mang đồ từ phòng máy lạnh ra ngoài trời nóng ẩm, hoặc ngược lại, hãy để trong hộp hay túi kín một thời gian cho nhiệt độ cân bằng dần, tránh đọng sương trên bề mặt.
- Đồ kim loại cất khô: đồ đồng, đồ bạc, tiền xu cất trong hộp kín có gói hút ẩm.
- Đặt một nhiệt ẩm kế: giá rẻ, giúp bạn biết phòng của mình thật sự ẩm cỡ nào.
Khi đi bảo tàng, hãy để ý những chiếc máy nhỏ đặt kín đáo trong góc tủ trưng bày, những khay hạt dưới đáy tủ, ánh đèn dịu hơn ở phòng giấy và vải. Đó là phần công việc mà khách ít nhận ra nhưng quyết định hiện vật còn lại được bao lâu.
Câu hỏi thường gặp
Độ ẩm bảo quản hiện vật bao nhiêu là tốt?
Không có một con số chung cho mọi thứ. Mốc quen thuộc là khoảng 50%; hướng dẫn mới cho vật liệu hút ẩm cho phép khoảng 40–60%, còn kim loại cần khô hơn và giấy thường giữ khoảng 30–50%.
Vì sao dao động độ ẩm lại nguy hiểm hơn độ ẩm cao?
Vật liệu hút ẩm như gỗ, sơn mài, giấy nở ra khi ẩm và co lại khi khô. Dao động lên xuống liên tục tạo ứng suất làm nứt gỗ, bong sơn, cong vênh, trong khi một mức ổn định thì vật liệu dần thích nghi.
Bệnh đồng là gì?
Bệnh đồng là dạng ăn mòn trên đồ đồng khảo cổ, tạo các đốm bột màu xanh lục nhạt lan rộng dần. Nguyên nhân là muối clorua phản ứng với đồng khi có hơi ẩm, nên đồ đồng cần được giữ khô.
Vi khí hậu trong tủ trưng bày là gì?
Đó là môi trường riêng bên trong một tủ kính kín, được giữ ổn định bằng hạt silica gel đã điều hoà độ ẩm. Cách này rẻ và tiết kiệm điện hơn so với kiểm soát khí hậu cả căn phòng.
Có nên tắt điều hoà ban đêm ở phòng để đồ cổ?
Nên tránh nếu việc tắt bật tạo chênh lệch lớn giữa ngày và đêm. Chạy liên tục ở mức nhiệt vừa phải, kết hợp hút ẩm, thường an toàn cho đồ vật hơn là làm lạnh sâu theo giờ.
