Bảo tàng ngày nay diệt côn trùng hại hiện vật chủ yếu bằng ba cách không dùng thuốc độc: đông lạnh sâu, rút oxy (làm ngạt bằng khí trơ) và đôi khi là gia nhiệt có kiểm soát. Nền tảng của tất cả là "quản lý dịch hại tổng hợp" (IPM): theo dõi bằng bẫy, cách ly đồ mới, giữ kho sạch và khô để côn trùng không có chỗ sinh sôi. Hoá chất xông hơi chỉ còn là lựa chọn cuối, và nhiều loại từng dùng nay đã bị cấm.
Những kẻ ăn hiện vật
Côn trùng hại bảo tàng phần lớn là những loài rất nhỏ, sống kín đáo, và ăn đúng những thứ mà con người cất giữ cẩn thận nhất. Nhóm thường gặp:
| Loài | Ăn gì | Dấu hiệu |
|---|---|---|
| Bọ thảm (họ Dermestidae, như chi Anthrenus) | Len, lông thú, lông vũ, da, tiêu bản côn trùng khô | Ấu trùng có lông tơ, xác lột rụng, lông bị cắt lởm chởm |
| Nhậy quần áo (Tineola bisselliella) | Len, lụa, lông vũ, nỉ | Lỗ thủng trên vải, sợi tơ và kén nhỏ, bướm nhỏ màu vàng nhạt bay yếu |
| Mọt gỗ (nhiều loài, như mọt bột Lyctus) | Gỗ, tre, khung tranh, đồ thờ | Lỗ tròn li ti, bột gỗ mịn rơi thành đống dưới hiện vật |
| Mọt thuốc lá, mọt bánh mì | Tiêu bản thực vật khô, sách, gia vị, thuốc bắc | Lỗ nhỏ xuyên qua gáy sách, bọ nhỏ màu nâu đỏ |
| Cá bạc (Lepisma) | Hồ dán, giấy bóng, ảnh | Bề mặt giấy bị gặm mỏng, mép rách không đều |
| Mối | Gỗ, giấy, vải bông | Đường mui đất, hiện vật rỗng bên trong |
| Gián, mọt sách (Psocoptera) | Hồ dán, nấm mốc trên giấy, bìa sách | Vết bẩn, phân, bìa sách bị gặm |
Bọ thảm là nỗi ám ảnh của các kho tiêu bản côn trùng: một ổ ấu trùng lọt vào hộp tiêu bản có thể biến những con bướm quý thành bụi.
Thời của thuốc độc và vì sao phải bỏ
Suốt thế kỷ 19 và phần lớn thế kỷ 20, bảo tàng chống côn trùng bằng hoá chất mạnh. Da thú nhồi được tẩm xà phòng asen, tiêu bản thực vật được quét muối thuỷ ngân, tủ trưng bày đặt băng phiến hoặc para-diclobenzen, và cả kho được xông hơi bằng các khí độc như methyl bromide.
Cái giá phải trả là sức khoẻ của người làm nghề và chính hiện vật. Asen và thuỷ ngân còn lại trên mẫu tới hôm nay, nên nhân viên phải đeo găng khi tiếp xúc với bộ sưu tập cũ. Một số hoá chất làm đổi màu, làm giòn chất liệu. Methyl bromide bị loại dần theo Nghị định thư Montreal vì phá huỷ tầng ôzôn. Thêm nữa, có những hiện vật thiêng của cộng đồng bản địa được trả về quê hương mà vẫn mang hoá chất độc, gây khó khăn cho việc sử dụng trong nghi lễ.
Từ thập niên 1980–1990, các bảo tàng chuyển dần sang những cách vừa diệt được côn trùng ở mọi giai đoạn sống, vừa không để lại tồn dư.
Đông lạnh: cách phổ biến nhất
Côn trùng là động vật biến nhiệt. Ở nhiệt độ rất thấp, dịch cơ thể của chúng đóng băng, tế bào bị phá huỷ. Trứng thường là giai đoạn chịu lạnh tốt nhất, nên phải lạnh đủ sâu và đủ lâu.
Quy trình cơ bản
- Bọc kín: đặt hiện vật trong túi polyethylene dày, ép bớt không khí, dán kín. Có thể lót giấy mềm hút ẩm bên trong.
- Làm lạnh nhanh: các bảo tàng thường dùng tủ đông ở khoảng −30 °C trong vài ngày, hoặc khoảng −20 °C trong khoảng một tuần trở lên. Hạ nhiệt nhanh giúp côn trùng không kịp thích nghi.
- Rã đông trong túi: lấy ra nhưng giữ nguyên túi kín ít nhất một ngày cho tới khi về nhiệt độ phòng. Nếu mở túi sớm, hơi nước sẽ đọng thành sương trên hiện vật lạnh.
- Kiểm tra và làm sạch: hút bụi nhẹ để loại xác côn trùng, theo dõi thêm vài tuần xem còn dấu hiệu mới không.
Không phải thứ gì cũng đông lạnh được
Đông lạnh an toàn với phần lớn đồ vải, len, lông vũ, sách, giấy, tiêu bản côn trùng, đồ gỗ đơn giản. Nhưng các bảo tàng tránh hoặc thận trọng với tranh sơn dầu nhiều lớp, đồ sơn mài, đồ có lớp sáp, một số loại nhựa, đồ ghép nhiều chất liệu, đồ có chất lỏng bên trong, vì lạnh sâu có thể làm nứt lớp phủ hoặc làm vật liệu giòn đi. Với những hiện vật đó, người ta dùng cách thứ hai.
Rút oxy: làm ngạt trong túi kín
Côn trùng cần oxy để sống. Nếu đưa hiện vật vào túi màng chắn khí đặc biệt rồi hạ nồng độ oxy xuống cực thấp, thường dưới khoảng 0,3% hoặc thấp hơn nữa, côn trùng ở mọi giai đoạn sẽ chết sau một thời gian.
Có hai cách hạ oxy:
- Bơm khí trơ: thổi khí nitơ hoặc argon vào túi để đẩy oxy ra.
- Gói hấp thụ oxy: những gói nhỏ chứa bột sắt, loại giống gói chống ẩm trong bánh kẹo nhưng mạnh hơn, hút hết oxy còn lại trong túi kín.
Thời gian cần thiết thường từ hai đến vài tuần, phụ thuộc vào loài côn trùng và nhiệt độ: ấm hơn thì côn trùng thở nhanh hơn, chết sớm hơn. Ưu điểm lớn là không làm thay đổi nhiệt độ và độ ẩm, nên dùng được cho hiện vật nhạy cảm như đồ sơn mài, tượng gỗ có lớp sơn thếp, nhạc cụ.
Đây là việc làm trong không gian bảo tàng với dụng cụ đo oxy. Người ngoài nghề không nên tự bơm khí nitơ trong phòng kín, vì khí trơ thoát ra có thể gây ngạt cho người.
Gia nhiệt và các cách khác
Một số bảo tàng dùng buồng gia nhiệt giữ hiện vật ở khoảng trên 50 °C trong vài giờ, đồng thời kiểm soát độ ẩm để gỗ không bị khô nứt. Nhiệt độ này đủ làm protein trong côn trùng biến tính. Cách này nhanh nhưng không hợp với đồ có sáp, keo, nhựa mềm hoặc lớp sơn nhạy nhiệt.
Xông khí CO₂ nồng độ cao cũng được dùng ở một số nơi, nhưng cần thời gian dài hơn và CO₂ nồng độ cao cực kỳ nguy hiểm cho người, nên chỉ làm trong buồng chuyên dụng.
Phòng hơn diệt: bốn thói quen của một kho tốt
- Cách ly đồ mới: mọi hiện vật mới nhập, đồ đi mượn về, thùng các-tông từ ngoài vào đều qua khu cách ly, kiểm tra và thường được đông lạnh trước khi vào kho chính.
- Bẫy theo dõi: bẫy dính đặt dọc chân tường, góc tủ, được kiểm tra và ghi sổ định kỳ. Bẫy pheromone dụ riêng nhậy quần áo. Số côn trùng bắt được qua từng tháng cho biết khu nào đang có vấn đề.
- Giữ sạch, giữ khô: bụi, xơ vải, xác côn trùng là thức ăn cho thế hệ sau. Độ ẩm cao nuôi mốc, mà mốc lại nuôi mọt sách.
- Không đồ ăn, không cây hoa tươi trong khu kho và phòng trưng bày nhạy cảm.
Góc nhìn hôm nay: bảo vệ áo dài, chăn len, sách quý trong nhà
Gia đình có thể áp dụng đông lạnh một cách an toàn cho đồ vải, len, sách nhỏ bị mọt:
- Cho đồ vào túi zip hoặc túi nilon dày, ép hết không khí, dán kín, có thể bọc hai lớp.
- Đặt vào ngăn đá. Tủ đông gia đình thường chỉ khoảng −18 °C, không lạnh bằng tủ bảo tàng, nên để lâu hơn, khoảng hai tuần, là mức hay được khuyên.
- Lấy ra, để nguyên trong túi cho tới khi về nhiệt độ phòng rồi mới mở.
- Giặt hoặc chải sạch, cất vào hộp hoặc túi vải kín, kiểm tra lại sau vài tuần.
- Không đông lạnh đồ sơn mài, tranh sơn dầu, đồ có lớp sáp, gương, đồ thờ nhiều lớp sơn thếp.
Về băng phiến: viên băng phiến (naphthalene) từng rất phổ biến trong tủ quần áo ở Việt Nam, nhưng hơi của nó độc. Đặc biệt, naphthalene có thể gây tan máu ở người thiếu men G6PD, trong đó có trẻ sơ sinh. Nhiều cơ quan y tế khuyên không dùng băng phiến trong nhà có trẻ nhỏ, và tuyệt đối để xa tầm tay trẻ vì viên băng phiến trông như kẹo. Giữ tủ sạch, khô, kín, kiểm tra đồ len theo mùa là cách an toàn hơn.
Với mọt gỗ trong đồ thờ, tủ cổ, hãy chụp ảnh lỗ mọt và đống bột gỗ rồi hỏi người có chuyên môn bảo quản đồ gỗ trước khi tự xử lý. Mối thì gọi dịch vụ diệt mối chuyên nghiệp.
Câu hỏi thường gặp
Đông lạnh có diệt được mọt và nhậy quần áo không?
Có, nếu đủ lạnh và đủ lâu. Bảo tàng thường dùng khoảng −30 °C trong vài ngày hoặc −20 °C khoảng một tuần; ngăn đá gia đình ấm hơn nên thường để khoảng hai tuần, đồ phải bọc kín và rã đông trong túi.
Quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) trong bảo tàng là gì?
Đó là cách phòng chống côn trùng dựa trên theo dõi bằng bẫy, cách ly đồ mới, giữ sạch và khô, chỉ xử lý khi phát hiện vấn đề. Hoá chất chỉ là lựa chọn cuối cùng.
Rút oxy diệt côn trùng hoạt động thế nào?
Hiện vật được đặt trong túi màng chắn khí, oxy được đẩy ra bằng khí nitơ, argon hoặc hút bằng gói hấp thụ oxy. Ở nồng độ oxy cực thấp trong vài tuần, côn trùng ở mọi giai đoạn đều chết mà hiện vật không chịu nhiệt hay lạnh.
Băng phiến có độc không?
Hơi băng phiến (naphthalene) có hại khi hít lâu, và có thể gây tan máu ở người thiếu men G6PD, nhất là trẻ sơ sinh. Không nên dùng trong nhà có trẻ nhỏ và phải để xa tầm tay trẻ.
Vì sao tiêu bản côn trùng hay bị hỏng?
Vì ấu trùng bọ thảm và một số loài mọt ăn phần cơ khô, lông tơ trong tiêu bản. Hộp tiêu bản cần đóng kín, kiểm tra định kỳ và đông lạnh khi phát hiện bụi mịn hay xác lột lạ.
