Bảo quản tài liệu giấy cũ: chống ẩm, mốc, mối mọt và ánh sáng đúng cách

Muốn giữ tài liệu giấy cũ bền lâu, cần chặn bốn thứ: ẩm (gây mốc), mối mọt, ánh sáng, và axit có sẵn trong chính tờ giấy. Cách làm cốt lõi rất đơn giản: để giấy ở nơi mát, khô vừa phải và ổn định, trong hộp hoặc bìa không axit, tránh ánh nắng, kê cao khỏi nền và cách tường. Với khí hậu nồm ẩm của Việt Nam, kiểm soát độ ẩm là việc quan trọng nhất.

Vì sao có giấy giữ được nghìn năm, có giấy vàng giòn sau vài chục năm

Độ bền của giấy phụ thuộc trước hết vào thứ làm ra nó. Giấy thủ công làm từ vỏ cây, xơ gai, giẻ vải có sợi dài, ít axit, nên nhiều bản viết tay hàng trăm năm vẫn còn dẻo. Từ giữa thế kỷ 19, công nghiệp chuyển sang giấy làm từ bột gỗ nghiền, rẻ và nhanh hơn nhiều, nhưng mang theo hai mầm hỏng:

• Lignin trong gỗ bị oxy hoá dưới ánh sáng, làm giấy ngả vàng. Báo cũ để ngoài nắng vài ngày đã vàng là vì thế.
• Axit từ chất hồ phèn – nhựa thông dùng trong sản xuất. Axit cắt dần các chuỗi xenlulô, làm giấy giòn, gấp là gãy.

Hệ quả là sách báo, giấy tờ in trong khoảng một thế kỷ rưỡi qua thường kém bền hơn cả bản chép tay cũ hơn chúng nhiều lần. Ngày nay có tiêu chuẩn quốc tế ISO 9706 cho "giấy bền lâu", loại giấy có chất đệm kiềm để trung hoà axit sinh ra theo thời gian.

Mực cũng có thể là thủ phạm. Mực sắt – tannin dùng phổ biến ở châu Âu nhiều thế kỷ có thể ăn thủng giấy theo nét chữ. Mực bút bi, bút dạ đời đầu có thể lem, phai khi gặp ẩm hoặc ánh sáng.

Bốn kẻ thù chính và cách nhận ra

Độ ẩm: chuyện sống còn ở Việt Nam

Nấm mốc bắt đầu phát triển mạnh khi độ ẩm không khí kéo dài trên khoảng 65–70%. Trong khi đó, những tuần nồm ở miền Bắc, thường rơi vào khoảng tháng 2 đến tháng 4, độ ẩm trong nhà có thể vượt 90%, tường và nền đọng nước. Ở miền Nam, mùa mưa kéo dài cũng giữ độ ẩm cao nhiều tháng.

Các cơ quan lưu trữ thường khuyến nghị giữ kho giấy ở khoảng 30–50% độ ẩm, nhiệt độ mát và quan trọng nhất là ổn định. Giấy hút ẩm thì phồng, khô thì co. Dao động lên xuống liên tục làm giấy cong vênh, mực bong, gáy sách nứt.

Ở nhà, không cần đạt đúng con số của kho lưu trữ. Mục tiêu thực tế là tránh những giai đoạn ẩm cực cao kéo dài:

• Mua một nhiệt ẩm kế điện tử nhỏ đặt cạnh tủ tài liệu để biết thực tế.
• Những ngày nồm, đóng cửa phòng, bật máy hút ẩm hoặc chế độ hút ẩm (dry) của điều hoà. Đừng mở toang cửa đón hơi ẩm vào.
• Đặt tài liệu quý trong hộp kín có gói hút ẩm silica gel. Loại đổi màu cho biết khi nào hút no, cần sấy lại hoặc thay.
• Không cất giấy tờ ở tầng hầm, gầm cầu thang sát nền, tầng áp mái nóng bức, hay tủ đặt sát tường bên ngoài hướng mưa.

Mối: kẻ phá hoại lặng lẽ nhất

Mối ăn xenlulô, mà giấy chính là xenlulô gần như nguyên chất. Mối đất thường đi từ dưới nền, theo chân tường, khe gạch, ống điện để vào tủ sách. Chúng làm đường mui bằng đất để tránh ánh sáng, nên khi phát hiện thì bên trong chồng giấy có khi đã rỗng.

Phòng mối hiệu quả nhất là phòng từ cách sắp xếp:

1. Kê tủ, kệ cách tường vài phân và cách nền bằng chân kim loại hoặc kệ cao.
2. Mỗi mùa mở tủ kiểm tra một lần, xem chân tường, mặt sau tủ có đường đất, cánh mối rụng không.
3. Không để thùng các-tông chứa giấy tờ trực tiếp trên nền nhà, nhất là nền gạch tầng trệt.
4. Thấy dấu hiệu mối, gọi đơn vị diệt mối chuyên nghiệp. Không tự rắc thuốc trừ sâu lên giấy tờ, vì thuốc vừa độc cho người vừa làm hỏng giấy.

Với mọt, cá bạc và các loài côn trùng nhỏ, có phương pháp đông lạnh không dùng hoá chất được các bảo tàng áp dụng rộng rãi.

Ánh sáng và cách cầm nắm

Tổn hại do ánh sáng là tích luỹ và không phục hồi được. Một tờ bằng khen treo cạnh cửa sổ mười năm sẽ phai đến mức khó đọc. Bảo tàng giới hạn ánh sáng cho tài liệu giấy rất thấp, khoảng 50 lux, mờ hơn nhiều so với đèn đọc sách thông thường, và chỉ trưng trong thời gian giới hạn.

Ở nhà, nguyên tắc là: bản gốc cất trong tối, bản sao đem ra treo. Muốn treo bản gốc thì dùng kính lọc tia cực tím, treo ở tường không có nắng chiếu.

Khi cầm tài liệu cũ:

• Rửa tay sạch, lau khô. Với giấy, tay sạch thường an toàn hơn găng vải dày vì cảm nhận được tờ giấy mỏng.
• Đỡ cả tờ bằng một tấm bìa cứng nếu giấy giòn, đừng cầm một góc nhấc lên.
• Không liếm tay lật trang, không dùng bút mực gần bản gốc, chỉ dùng bút chì.
• Không gấp thêm nếp mới. Tài liệu đã gấp lâu năm và giòn thì đừng cố mở phẳng; nhờ chuyên gia làm ẩm có kiểm soát.

Những thói quen hay làm hỏng giấy tờ gia đình

• Dán băng dính vá chỗ rách. Keo ngấm vào giấy, ngả vàng rồi nâu, sau vài năm băng bong ra để lại vết ố vĩnh viễn.
• Ghim, kẹp sắt. Gặp ẩm là gỉ, để lại vết rỉ và làm rách giấy. Thay bằng kẹp nhựa hoặc kẹp inox, có lót mảnh giấy nhỏ.
• Ép nhựa nhiệt bản gốc quý. Lớp nhựa ép bằng nhiệt gần như không thể gỡ ra mà không hại giấy, và nhựa kém chất lượng có thể ố vàng, giải phóng chất hại giấy. Với giấy tờ gốc có giá trị lâu dài như gia phả, văn tự, thư từ cũ, dùng túi lưu trữ rời bằng polyester, polypropylene hoặc bìa giấy không axit.
• Bọc túi nilon kín rồi cất. Túi nilon mỏng không chống được ẩm lâu dài mà còn giữ hơi nước bên trong khi nhiệt độ thay đổi. Túi PVC mềm có mùi nhựa còn thải chất làm dẻo hại giấy.
• Để chung với báo cũ. Axit từ báo lan sang tài liệu bên cạnh, để lại vết vàng in hình tờ báo.

Khi tài liệu bị ướt hoặc đã mốc

Bị ướt do ngập, dột

Nấm mốc có thể mọc trên giấy ướt trong vòng hai ngày ở thời tiết nóng ẩm. Vì vậy:

1. Đưa tài liệu ra khỏi chỗ ngập ngay, giữ nguyên chồng nếu các tờ dính nhau, đừng cố bóc.
2. Nếu ít, làm khô bằng không khí: đặt trên mặt phẳng sạch, lót khăn giấy trắng giữa các trang, thay khăn khi ướt, dùng quạt thổi gián tiếp trong phòng mát. Không phơi nắng gắt, không sấy tóc nóng, không là ủi.
3. Nếu nhiều mà không kịp làm khô, cho từng tập vào túi nhựa, đặt vào ngăn đá tủ lạnh. Đông lạnh không làm khô giấy nhưng chặn mốc phát triển, cho bạn thời gian xử lý dần hoặc nhờ chuyên gia.
4. Ảnh bị ướt xử lý riêng, nhanh hơn giấy, vì lớp thuốc ảnh dễ dính vào nhau.

Đã có mốc

• Bào tử nấm mốc có thể gây dị ứng, hen. Người có bệnh hô hấp không nên tự xử lý. Người làm thì đeo khẩu trang lọc bụi mịn (loại N95 hoặc tương đương), găng tay.
• Tách tài liệu mốc ra khỏi tài liệu lành để tránh lây.
• Để khô hẳn trước, sau đó mang ra ngoài trời, phủi nhẹ bụi mốc bằng chổi lông mềm theo một chiều, ra xa người khác.
• Không xịt cồn, nước tẩy hay thuốc chống nấm trực tiếp lên giấy cũ; những thứ đó làm phai mực và hỏng giấy.
• Tài liệu quý, mốc nặng, nên nhờ chuyên gia bảo quản – tu bổ của các trung tâm lưu trữ, thư viện lớn tư vấn.

Góc nhìn hôm nay: số hoá trước, cất kỹ sau

Cách giữ thông tin chắc chắn nhất là có bản sao. Chụp hoặc quét tài liệu gia đình ở độ phân giải khoảng 300–600 dpi, lưu ở ít nhất hai nơi (ổ cứng và dịch vụ lưu trữ đám mây). Bản gốc vẫn giữ, vì có những giấy tờ chỉ bản gốc mới có giá trị pháp lý, và vì bản gốc mang chi tiết mà ảnh quét không giữ hết.

Muốn thấy công việc bảo quản tài liệu ở quy mô quốc gia, có thể tìm hiểu các trung tâm lưu trữ quốc gia, nơi đang giữ những khối tài liệu như châu bản triều Nguyễn, đã được UNESCO ghi danh là di sản tư liệu. Thư viện Quốc gia Việt Nam và Viện Nghiên cứu Hán Nôm cũng thường có bài giới thiệu, triển lãm về tu bổ sách cổ.