Bảo quản ảnh cũ và phim âm bản trong gia đình: chống phai, mốc và mùi giấm

Muốn giữ ảnh cũ và phim âm bản trong gia đình, hãy làm bốn việc: cất nơi mát, khô và tối; dùng bao đựng an toàn (giấy không axit hoặc nhựa polyester, polypropylene, không dùng PVC); cầm vào mép, ghi chú bằng bút chì mềm; và số hoá sớm, lưu bản sao ở ít nhất hai nơi. Phim âm bản bốc mùi giấm phải tách riêng ngay, vì đó là dấu hiệu phim đang tự phân huỷ.

Ảnh nhà mình làm từ gì

Biết chất liệu mới biết cách giữ. Trong một hộp ảnh gia đình Việt Nam thường có mấy loại:

Ảnh màu thập niên 1980–1990 là nhóm đáng lo nhất. Ba lớp thuốc nhuộm trong ảnh màu không phai đều nhau; ở nhiều loại giấy ảnh thời ấy, lớp màu xanh lam yếu hơn cả, nên ảnh dần ngả sang tông hồng đỏ. Quá trình này diễn ra ngay cả trong album đóng kín, chỉ là chậm hơn khi được giữ mát.

Phim âm bản: biết đế phim để biết rủi ro

Âm bản thường giữ chi tiết tốt hơn ảnh in, nên nếu còn phim thì phim quý hơn ảnh. Nhưng đế phim (lớp nhựa trong làm nền) có ba thế hệ:

Phim nitrat: cũ và dễ cháy

Phim đế nitrat xenlulô phổ biến tới khoảng đầu thập niên 1950. Nó rất dễ bắt lửa, cháy mãnh liệt, và khi phân huỷ nặng có thể tự bốc cháy ở nhiệt độ cao. Nhiều cuộn phim nitrat có in chữ "NITRATE" ở mép. Trong gia đình Việt Nam loại này hiếm, nhưng nếu có những tấm phim kính, phim tấm rất cũ từ thời ông bà cố, đừng cất trong nhà nóng bức, đừng thử đốt để "kiểm tra". Hãy liên hệ một cơ sở lưu trữ phim hay bảo tàng để được tư vấn.

Phim axetat: hội chứng giấm

Phim "an toàn" đế axetat xenlulô thay thế nitrat và được dùng rất rộng rãi. Nó không dễ cháy, nhưng có bệnh riêng: khi gặp nóng ẩm, đế phim giải phóng axit axetic, chính là chất tạo mùi giấm. Axit sinh ra lại thúc phản ứng chạy nhanh hơn, giống một vòng xoáy. Phim co lại, cong vênh, lớp thuốc nhăn nhúm rồi bong. Giới lưu trữ gọi là hội chứng giấm.

Viện Bảo tồn Hình ảnh (Image Permanence Institute) ở Rochester, Mỹ, đã phát triển các dải giấy thử đổi màu khi gặp hơi axit để các kho lưu trữ đánh giá mức độ phân huỷ. Ở nhà, cái mũi là công cụ đủ dùng: mở hộp phim thấy mùi giấm là có vấn đề.

Phim polyester: bền nhất

Đế polyester bền hoá học hơn nhiều, dùng cho nhiều loại phim từ cuối thế kỷ 20. Nó vẫn cần giữ mát và khô để lớp thuốc ảnh không hỏng, nhưng bản thân đế phim không tự phân huỷ như axetat.

Nhiệt, ẩm, ánh sáng: ba con số cần nhớ

• Nhiệt độ: càng mát càng tốt. Mỗi lần hạ nhiệt độ cất giữ, tốc độ phai màu và phân huỷ phim chậm lại đáng kể. Phòng có điều hoà ổn định tốt hơn nhiều so với gác xép, nhà kho, gara.
• Độ ẩm: khoảng 30–50% là mức thường được khuyên. Ẩm cao làm lớp thuốc gelatin mềm ra, dính vào nhau, mọc mốc; quá khô làm ảnh cong và giòn. Với khí hậu nồm ẩm, hộp kín có gói hút ẩm là cách làm được ngay.
• Ánh sáng: ảnh treo dưới nắng hay đèn mạnh phai rất nhanh. Bản gốc nên nằm trong hộp tối.

Với những bộ phim axetat quý đã bắt đầu có mùi, các kho lưu trữ dùng tủ lạnh hoặc tủ đông chuyên dụng. Ở nhà, nếu muốn làm, phim phải được đóng gói hai lớp túi kín để không hút ẩm và đọng sương, và khi lấy ra phải để nguyên túi cho tới khi về nhiệt độ phòng. Nếu không chắc tay, hãy ưu tiên quét số các phim ấy trước, rồi hỏi ý kiến chuyên gia.

Bao đựng: thứ an toàn và thứ phải bỏ

Nên dùng

• Bao, phong bì, hộp bằng giấy không axit, không chứa lignin.
• Túi nhựa trong bằng polyester, polypropylene hoặc polyethylene, không tráng phủ. Loại dành cho lưu trữ thường ghi đã qua bài thử PAT (Photographic Activity Test, tiêu chuẩn ISO 18916), nghĩa là không phản ứng với ảnh.
• Hộp đựng có nắp, để đứng hoặc nằm phẳng, không chật quá cũng không lỏng quá.

Nên bỏ

• Album "từ tính" có trang keo dính và tấm nhựa phủ. Loại album rất phổ biến thập niên 1980–1990 này dùng keo ngả vàng theo thời gian, có khi dính chặt vào mặt sau ảnh, còn tấm phủ có thể là PVC.
• Bìa, túi nhựa PVC mềm, có mùi nhựa: chất làm dẻo thoát ra làm hại ảnh.
• Dây thun, kẹp giấy, ghim bấm, băng dính, keo dán.
• Phong bì giấy thường, hộp các-tông đựng giày: chứa axit.

Gỡ ảnh khỏi album dính

Nếu ảnh chưa dính chặt, có thể luồn một sợi chỉ nha khoa không tẩm hương sau lưng ảnh, kéo nhẹ qua lại như cưa để tách lớp keo. Nếu ảnh dính cứng, đừng cố cạy, vì ảnh sẽ cong gãy hoặc rách lớp thuốc. Khi đó hãy quét số luôn cả trang album, rồi nhờ người làm bảo quản xử lý.

Cầm nắm, ghi chú và trưng bày

• Rửa tay sạch, lau khô; với phim âm bản nên đeo găng nitrile hoặc găng vải mỏng sạch, vì dấu vân tay để lại dầu và muối ăn mòn lớp thuốc.
• Cầm ảnh và phim ở mép, không chạm vào mặt hình.
• Ghi chú ở mặt sau, sát mép, bằng bút chì mềm, viết nhẹ tay. Bút bi hằn lên mặt trước, bút dạ thấm qua giấy và có thể lem sang ảnh bên cạnh.
• Muốn treo ảnh, hãy in một bản sao từ file quét. Bản gốc nếu buộc phải treo thì dùng kính lọc tia cực tím, lót viền giấy không axit để ảnh không chạm mặt kính, treo nơi không có nắng chiếu.
• Ảnh thờ: khói nhang và hơi nóng đèn nến làm ảnh ám muội, ố và phai. Nên đặt bản sao trên bàn thờ, giữ bản gốc trong hộp.

Khi ảnh bị ướt vì ngập, dột

Ảnh ướt dễ dính vào nhau và vào kính khung, nên cần xử lý trong vòng một đến hai ngày.

1. Nhẹ nhàng tách ảnh ra khỏi album, khung. Ảnh dính vào kính thì để nguyên cả khung, vì cố gỡ có thể làm bong mất hình.
2. Với ảnh in thông thường, tráng nhẹ bằng nước sạch, mát để trôi bùn. Không chà xát mặt ảnh.
3. Phơi khô úp mặt hình lên trên, trên khăn sạch hoặc lưới, nơi thoáng mát, không phơi nắng, không sấy nóng. Có thể kẹp mép ảnh treo lên dây.
4. Ảnh tô màu tay, ảnh rất cũ, ảnh lấy liền: hạn chế làm ướt thêm, để khô tự nhiên và hỏi chuyên gia.
5. Không kịp xử lý thì cho ảnh ướt vào túi zip, tách bằng giấy nến, đặt vào ngăn đá. Đông lạnh giúp ảnh không mốc trong lúc chờ.

Số hoá: bảo hiểm cho ký ức

Không cách cất giữ nào ngăn được ảnh phai mãi mãi, nhưng một bản quét tốt giữ lại hình ảnh như hôm nay.

• Ảnh in: quét khoảng 600 dpi; ảnh nhỏ cỡ ảnh thẻ thì cao hơn.
• Phim âm bản, slide: quét khoảng 2.400–4.000 dpi bằng máy quét có khay phim, hoặc chụp lại bằng máy ảnh với đèn nền.
• Lưu một bản gốc ít nén (như TIFF) và một bản JPEG để chia sẻ.
• Theo quy tắc 3-2-1: ba bản, trên hai loại thiết bị, trong đó một bản ở nơi khác nhà, ví dụ lưu trữ đám mây hoặc ở nhà người thân.
• Đặt tên và ghi chú: ai, ở đâu, năm nào. Đây là việc nên làm ngay khi ông bà, cha mẹ còn nhớ. Một bức ảnh không ai nhận ra người trong đó thì giá trị gia đình giảm đi rất nhiều.

Góc nhìn hôm nay: một buổi chiều cho hộp ảnh cũ

Bắt đầu nhỏ: chọn một hộp ảnh, ngồi cùng người lớn tuổi trong nhà, vừa xem vừa ghi tên người, năm chụp ra mặt sau bằng bút chì. Bỏ dây thun, kẹp sắt. Chuyển ảnh vào hộp và bao đựng an toàn. Ngửi thử hộp phim âm bản, tách riêng cuộn nào có mùi giấm. Quét số những tấm quan trọng nhất trước. Mỗi tuần một hộp, vài tháng là xong cả kho ảnh gia đình.

Muốn đọc thêm, có thể tìm hướng dẫn chăm sóc ảnh gia đình trên trang của Thư viện Quốc hội Mỹ, Cục Lưu trữ Quốc gia Mỹ, hay Viện Bảo tồn Hình ảnh, đều là tài liệu công khai, viết cho người không chuyên.