Kho lưu trữ phim và âm thanh quốc gia giữ phim nhựa ở nơi lạnh, khô, tối, chia thành nhiều hầm nhỏ, vì phim là vật liệu hoá học luôn tự phân huỷ: phim nitrate cũ dễ cháy, phim acetate bốc mùi giấm, phim màu bạc thành hồng. Muốn cứu một bộ phim, người lưu trữ phải làm chậm các phản ứng đó bằng nhiệt độ thấp và độ ẩm vừa phải, rồi sao chép sang phương tiện mới trước khi quá muộn. Theo một nghiên cứu năm 2013 của Thư viện Quốc hội Mỹ, khoảng 75% phim truyện câm của Mỹ đã mất hẳn, phần lớn vì không có kho giữ đúng cách.
Phim nhựa là vật liệu "sống"
Một cuộn phim gồm hai phần: lớp đế trong suốt và lớp nhũ tương gelatin chứa bạc (phim đen trắng) hoặc chất màu (phim màu). Cả hai đều biến đổi theo thời gian, và mỗi thế hệ phim có kiểu hỏng riêng.
Phim nitrate: đẹp và dễ cháy
Từ cuối thế kỷ 19 đến khoảng đầu thập niên 1950, phim 35 mm dùng đế cellulose nitrate. Hình ảnh trên phim nitrate được giới lưu trữ khen là sâu và sáng. Nhưng nitrate cùng họ hoá học với thuốc súng không khói: khi cháy, nó tự sinh oxy nên rất khó dập, thậm chí cháy tiếp khi bị nhấn chìm trong nước, và toả khí độc. Phim nitrate phân huỷ qua nhiều giai đoạn, từ ố vàng, dính bết, phồng bọt, đến khi thành bột nâu.
Những vụ cháy kho phim là lý do lớn khiến nhiều phim câm biến mất. Năm 1937, một vụ cháy kho của hãng Fox ở New Jersey thiêu huỷ phần lớn phim câm của hãng. Năm 1965, cháy kho của MGM làm mất bản in cuối cùng được biết của phim London After Midnight (1927), đến nay vẫn là một trong những phim thất lạc được săn tìm nhiều nhất.
Phim acetate và "hội chứng giấm"
Phim an toàn đế cellulose acetate dần thay nitrate từ cuối thập niên 1940. Không còn dễ cháy, nhưng acetate có bệnh riêng: trong môi trường nóng ẩm, nó phân huỷ và giải phóng axit axetic, mùi giống giấm. Axit này lại làm quá trình phân huỷ chạy nhanh hơn, nghĩa là một khi đã bắt đầu thì càng lúc càng tệ. Phim co lại, cong vênh, giòn, lớp nhũ tương bong ra. Một cuộn phim bệnh để trong tủ kín còn "lây" cho cuộn bên cạnh qua hơi axit.
Viện Bảo toàn Hình ảnh (Image Permanence Institute) ở Mỹ làm ra loại giấy thử nhỏ đổi màu khi gặp axit, giúp kho phim kiểm tra hàng nghìn hộp mà không cần mở từng cuộn.
Phim màu bạc màu
Chất màu trong phim màu không bền như bạc. Nhiều phim màu từ thập niên 1950 đến 1980 bị phai lớp màu xanh lam và vàng trước, chỉ còn lại sắc đỏ hồng. Vì thế có những bộ phim cũ chiếu lên toàn màu hồng nhạt. Phục hồi số có thể kéo màu lại phần nào, nhưng thông tin đã mất thì không lấy lại được hoàn toàn.
Bên trong một kho phim
Hoá học có một quy tắc đơn giản: hầu hết phản ứng chậm lại khi lạnh đi. Các nghiên cứu về phim cho thấy hạ nhiệt độ vài chục độ có thể kéo dài tuổi thọ lên nhiều lần. Vì vậy kho phim lớn thường được giữ quanh hoặc dưới 0 °C cho phim màu và phim acetate có dấu hiệu bệnh, với độ ẩm khoảng 30 đến 40%. Ẩm quá thì nấm mốc ăn gelatin; khô quá thì phim giòn.
Cách bố trí cũng quan trọng không kém nhiệt độ:
- Hầm nhỏ, tách biệt: phim nitrate được chia vào nhiều hầm nhỏ có tường chống cháy, mỗi hầm chỉ chứa lượng phim giới hạn, có lối thoát khí riêng. Nếu một cuộn tự bốc cháy, đám cháy không lan sang hầm khác.
- Tách theo loại: nitrate, acetate bệnh, acetate lành, polyester để riêng, tránh phim bệnh làm hỏng phim lành.
- Hộp thoáng: hộp phim hiện đại làm bằng nhựa trơ có lỗ thông hơi, để axit thoát ra thay vì bị giữ lại quanh cuộn phim.
- Thích nghi nhiệt độ: phim lấy từ kho lạnh phải để trong túi kín cho ấm dần lên vài giờ, tránh hơi nước đọng trên bề mặt.
Ví dụ đáng chú ý là khu lưu trữ nghe nhìn của Thư viện Quốc hội Mỹ ở Culpeper, bang Virginia, đặt trong một hầm trữ tiền cũ của Cục Dự trữ Liên bang, mở cửa năm 2007. Khu này có hơn một trăm hầm nhỏ riêng cho phim nitrate, cùng các kho lạnh cho phim, băng từ và đĩa hát.
Các loại phương tiện, dấu hiệu hỏng và cách giữ
| Phương tiện | Thời kỳ phổ biến | Dấu hiệu hỏng | Cách kho xử lý |
|---|---|---|---|
| Phim nitrate | Khoảng 1890–1950 | Ố vàng, dính, phồng, thành bột; dễ cháy | Hầm nhỏ chống cháy, lạnh; sao chép càng sớm càng tốt |
| Phim acetate | Từ cuối thập niên 1940 | Mùi giấm, co, cong, giòn | Kho lạnh, khô; giấy thử axit; tách phim bệnh |
| Phim polyester | Phổ biến cho bản sao lưu từ khoảng thập niên 1990 | Rất bền; lớp màu vẫn có thể phai | Kho mát, khô; dùng làm bản lưu dài hạn |
| Băng từ (video, âm thanh) | Từ giữa thế kỷ 20 | Lớp từ bong, dính, rơi rớt tín hiệu | Số hoá trước khi hết máy đọc |
| Đĩa hát shellac, đĩa lacquer | Đầu và giữa thế kỷ 20 | Nứt, vỡ, lớp phủ bong | Để đứng, tránh nóng; quét số bằng máy chuyên dụng |
Băng từ: cuộc chạy đua với máy đọc
Với băng video và băng âm thanh, kẻ thù không chỉ là hoá học mà còn là máy móc. Băng U-matic, Betacam, băng cuộn âm thanh đòi hỏi đầu đọc đúng chuẩn, mà các hãng đã ngừng sản xuất từ lâu. Linh kiện thay thế ngày càng hiếm, kỹ thuật viên biết sửa ngày càng ít. Nhiều chuyên gia lưu trữ đã cảnh báo rằng vào khoảng giữa thập niên 2020, việc số hoá băng từ quy mô lớn sẽ trở nên rất khó và đắt.
Một số băng cũ mắc chứng lớp chất kết dính hút ẩm, trở nên dính, làm bẩn đầu đọc. Kỹ thuật viên đôi khi phải "nướng" băng ở nhiệt độ thấp vài giờ trong lò chuyên dụng để tạm làm khô, rồi chép một lần duy nhất. Đây là việc của chuyên gia; tự làm ở nhà dễ làm hỏng băng vĩnh viễn.
Số hoá có phải là xong?
Nhiều người nghĩ số hoá rồi thì có thể bỏ phim gốc. Giới lưu trữ phim không nghĩ vậy. Bản quét số là bản truy cập tuyệt vời, nhưng tệp số cần được sao chép, kiểm tra, chuyển định dạng liên tục, nghĩa là cần tiền và người làm mãi mãi. Phim gốc giữ trong kho lạnh, ngược lại, có thể nằm yên hàng trăm năm.
Với những phim màu quan trọng, một số kho còn làm "bản tách màu": in ba lớp màu cơ bản lên ba cuộn phim đen trắng nền polyester. Bạc đen trắng bền hơn chất màu rất nhiều, và khi cần có thể ghép ba cuộn lại thành hình màu đầy đủ. Đây là cách lưu trữ chậm, đắt, nhưng được coi là một trong những phương pháp bền nhất cho phim màu.
Lưu trữ phim ở Việt Nam và khí hậu nhiệt đới
Ở Việt Nam, Viện Phim Việt Nam giữ kho phim truyện, phim tài liệu, phim hoạt hình Việt Nam và là thành viên của Liên đoàn Lưu trữ Phim Quốc tế (FIAF). Hệ thống Trung tâm Lưu trữ quốc gia cũng giữ nhiều tài liệu nghe nhìn. Khí hậu nóng ẩm là thách thức lớn hơn nhiều so với các kho ở châu Âu hay Bắc Mỹ: nấm mốc phát triển nhanh trên lớp gelatin, và hội chứng giấm của phim acetate tăng tốc theo nhiệt độ. Vì thế, điều hoà nhiệt độ và hút ẩm ổn định suốt ngày đêm là điều kiện sống còn của kho phim ở vùng nhiệt đới.
Liên đoàn FIAF thành lập năm 1938, nối các kho phim trên thế giới để trao đổi kinh nghiệm và bản sao. Nhiều phim tưởng đã mất ở nước này lại được tìm thấy trong kho của nước khác, nhờ ngày xưa phim được phát hành ra nhiều nơi.
Góc nhìn hôm nay
Câu chuyện kho phim dạy một điều: thứ ta cho là bền thường không bền, và việc giữ gìn là công việc liên tục chứ không phải một lần. Nếu gia đình bạn còn cuộn phim nhựa cũ, băng video hay băng cassette, hãy để nơi mát, khô, tránh nắng, và tìm dịch vụ số hoá uy tín sớm. Cuộn phim có mùi giấm nên để riêng. Nếu nghi có phim rất cũ, đế dày, nhãn trước thập niên 1950, đừng tự chiếu hay để gần nguồn nhiệt; hãy liên hệ cơ quan lưu trữ phim để được tư vấn, vì đó có thể là phim nitrate và cũng có thể là tư liệu quý.
Muốn tìm hiểu thêm, trang của FIAF có danh sách các kho phim thành viên trên thế giới; Viện Bảo toàn Hình ảnh có tài liệu miễn phí về bảo quản phim và ảnh. Nhiều kho phim lớn có các buổi chiếu phim phục hồi, là cách thú vị để thấy thành quả của công việc lưu trữ.
Câu hỏi thường gặp
Phim nitrate là gì và vì sao nguy hiểm?
Phim nitrate là phim đế cellulose nitrate dùng phổ biến đến khoảng đầu thập niên 1950. Nó rất dễ cháy, khi cháy tự sinh oxy nên khó dập và toả khí độc, vì vậy phải cất trong hầm nhỏ chống cháy và để chuyên gia xử lý.
Hội chứng giấm của phim là gì?
Đó là hiện tượng phim đế acetate phân huỷ, giải phóng axit axetic có mùi giấm. Phim co lại, cong và giòn dần, và quá trình này tự tăng tốc, nên phim có mùi giấm cần được để riêng và giữ ở nơi lạnh, khô.
Phim cũ nên bảo quản ở nhiệt độ bao nhiêu?
Các kho chuyên nghiệp thường giữ phim ở nhiệt độ thấp, quanh hoặc dưới 0 °C cho phim màu và phim có dấu hiệu bệnh, độ ẩm khoảng 30 đến 40%. Ở nhà, nơi mát, khô, ổn định và tránh nắng đã tốt hơn nhiều so với gác xép hay tầng hầm ẩm.
Bao nhiêu phim câm đã bị mất?
Theo nghiên cứu năm 2013 của Thư viện Quốc hội Mỹ, khoảng 75% phim truyện câm của Mỹ đã mất hoàn toàn. Nguyên nhân gồm cháy kho, phim nitrate tự phân huỷ và việc các hãng huỷ bản in cũ khi phim có tiếng ra đời.
Số hoá phim rồi có nên bỏ bản gốc không?
Không nên. Tệp số cần được sao chép và chuyển định dạng liên tục mới tồn tại lâu, còn phim gốc bảo quản tốt có thể bền hàng trăm năm. Các kho lưu trữ giữ cả hai: bản số để xem, phim gốc để lưu.
